Susanne Girdler, R (on the application of) v Caerphilly County Borough Council [2026] EWHC 2213 (Admin)

[2026] EWHC 2213 (Admin)Case No AC-2025-CDF-000128
IN THE HIGH COURT OF JUSTICE
KING'S BENCH DIVISION
ADMINISTRATIVE COURT
Venue Cardiff Civil and Family Justice Centre, 2 Park Street, Cardiff, CF10 1ETDate 21 st August 2026
Before
MR JUSTICE KIMBLIN
Between
On the application of SUSANNE GIRDLERClaimantCAERPHILLY COUNTY BOROUGH COUNCILDefendant
Christian J Howells and Lewis Harrison (instructed by Harding Evans LLP) for ClaimantGwydion Hughes (instructed by Caerphilly County Borough Council) for DefendantHearing Hearing date: 11 th June 2026Draft circulated 17 th August 2026
APPROVED JUDGMENT
MR JUSTICE KIMBLIN

INTRODUCTION

[1]The Claimant is a member of the Save Abertridwr Library group, which has 237 members. She brings this claim in support of the group, to challenge the decision taken by the Defendant on 14th May 2025 to ‘reduce’ the library service which is provided in Caerphilly.[2]The proposal is with a view to securing a modern, innovative and sustainable service into the future. The proposal follows the pilot model of the Rhymney Library Hub, which opened in January 2024, by potentially developing a further four Tier 1 hubs in other locations across the area at Bargoed, Caerphilly, Blackwood and Risca, and two Tier 2 hubs at Ystrad Mynach and Newbridge. It also considers the expansion of the LibraryLink, Digital Service and Community Outreach as a mitigation to possible closures of smaller community libraries.[3]On 8th September 2025, Tim Smith, sitting as a Deputy High Court Judge, granted interim relief preventing the closure of the 10 libraries. On 3rd March 2026, the Court ordered a rolled up hearing. On 24th April 2026, HHJ Keyser KC gave permission for the Claimant to amend her grounds.[4]The value to societies of wide access to libraries has been recognised for as long as people have been writing. After the Museums Act 1845, the scheme for providing municipal museums was amended to include public libraries via the Libraries Act 1850. In promoting the Bill, William Ewart MP compared the lack of provision to that ‘on the Continent’. Hansard records [Col 761]:
“The literature of the country must naturally have suffered from the want of such institutions. The Committee turned their attention especially to the point, and found it to be so. All the evidence taken upon that part of the subject tended to prove that the labouring population would be far more advanced if they had such opportunities as were afforded by means of public libraries to the working classes of other countries. There were two kinds of education—that imparted in schools, and that acquired by individuals themselves;”
[5]Libraries were established in cities and towns across the England and Wales as a result, and with a combination of funding from taxation and philanthropic donations of capital. Their roles and functions have evolved, as has the legislation in the Public Libraries and Museums Act 1964 (‘the 1964 Act’)), which has resulted in a system of standards of library provision.[6]This case is about library provision in Caerphilly. But this Court is not the decision maker nor arbiter of the number and locations of libraries. That is not a jurisdiction which this Court has. Parliament has given that function to the Council, and for the Welsh Ministers to superintend that exercise of that function. This case is concerned with the way in which the Council made its decision by reference to the legal duties which apply to that decision. The Court has to answer the question, was the decision lawful?[7]The Claimant’s grounds raise the following issues: 1. Whether the Defendant reasonably concluded that all residents could use the town centre hubs using reasonable means, taking into consideration their protected characteristics and/or socio-economic disadvantage; see s.7 1964 Act; 2. Whether the Defendant’s equality impact assessments were sufficient to discharge the Public Sector Equality Duty in s. 149 Equality Act 2010 (‘the 2010 Act’; ‘the PSED’). In particular: 3. Whether the Defendant complied with the socio-economic duty and/or had due regard to the statutory guidance; 4. Whether the Defendant complied with Welsh Language Standards 88 and 90.a. Whether the Defendant reasonably relied on the Community Outreach Service as mitigation in the equality impact assessments for each library proposed for closure, in order to comply with section 149(3) of the 2010 Act;b. Whether the Defendant had due regard to the need to promote the welfare of the child, per s.28 Children Act 2004;c. Whether the reports to Cabinet were adequate to discharge the PSED;[8]This judgment is available in Welsh and in English.

THE DECISION

[9]THE DECISION The Council’s Detailed Grounds and evidence start by reference to the Defendant’s financial arrangements and position in July 2023 when the Council launched its Transformation Portfolio. It looks at transforming services and also at place shaping. It is the service transformation element which need to meet a £45M saving requirement.[10]In January 2024, 15 separate projects were established in service areas in which the service was to be delivered in a different way. That delivery was to correspond with the financial targets which the Council’s financial position required. The review sought a more sustainable and resilient future for the service with reduced funding.[11]As the first report to the Scrutiny Committee (16th January 2025) put it, £65m in savings was required in order for the Council to stand still in financial terms. At that time, a remaining balance of £45m in savings was to be found over the forthcoming two years. The financial challenge was described in the report to the Scrutiny Committee in January 2025 as ‘unprecedented’, as did the report to the Special Cabinet, dated 14th May 2025. It explained that the updated Medium Term Financial Plan (MTFP) included further savings targets for the ‘Mobilising Team Caerphilly Programme’ in future years. However, it is important to note that the MTFP was reporting a residual savings requirement of £14.453m for the two-year period 2026/27 to 2027/28 even after accounting for these planned targets. The Council had identified additional pressures on its budget for this year which required further savings from existing services.[12]Ms Peters, Service Improvement Manager at the Council, explained that the review has also sought to achieve savings for the Council of circa £507k per annum.[13]The period over which the decision was considered commenced on 16th October 2024 when Cabinet approved a consultation on the draft Strategy and concluded on 14th May 2024 when Cabinet approved the recommendations contained in the second consultation report and the report of the Executive Director for Corporate and Regeneration (‘the Officer’s Report’). From that it will be gathered that there were two consultations. The second phase of consultation took place between 22nd January 2025 and 12th March 2025.[14]The decision is to close ten of the smaller outlying libraries and focus resources in town centre libraries as part of Community Hubs. The Strategy was adopted by Cabinet on 14th of May 2025 to achieve this vision. A number of other recommendations were agreed at the same time, including the development of a Community Outreach Service to mitigate the effects of closures in communities, to declare the buildings as surplus and offer up suitable locations for Community Asset Transfer to maintain community benefit, and to allow the transfer of library stock to interested community groups for the purpose of supporting Independent Community Libraries; either associated with a Community Asset Transfer or in other buildings.[15]The overarching aims of the Library Service Review have been to:(i) Objective 1 – Improve and develop the library services’ availability and offer(ii) Objective 2 – Help residents to access information, advice and support in a Hub location(iii) Objective 3 – Put community needs at the heart of town centre Hubs, support and encourage greater resilience for individuals through support and signposting(iv) Objective 4 – Rationalise the number of buildings to maximise resources and improve the overall offer[16]The proposed model for library provision includes ‘hubs’. There has been a hub at Rhymney Library. The concept is to include a variety of Council services on the premises. Some of those services have the purpose of addressing socio-economic disadvantage. Another change was to concentrate the remaining library staff in fewer locations to avoid ‘single working’ and to end lunchtime closing. Ms Peters also explains that the Council intends to provide support for access to digital services and the digital library catalogue.[17]To mitigate the effects on what Ms Peters refers to as the outlying libraries, a ‘Community Outreach Service’ has been developed. It is intended to help those who are unable to travel. In that regard, the ‘LibraryLink’ service would continue to deliver books to the homes of those who need that service.[18]In the event that a community group was interested in taking over a library so that it could become an ‘Independent Community Library’, the Council would support the transfer of the book stock and related furniture as a Community Asset Transfer.[19]The report on the first consultation identified key themes. These included accessibility by walking and public or private transport. It was said that the library would be too far away in order to walk, public transport was not available or convenient, and parking was difficult. A number of people who attended consultation events considered their library to be a lifeline, particularly in locations with fewer community facilities, and particularly for those whose age or personal circumstances made the alternatives unattractive. The potential impact on those with protected characteristics was highlighted throughout the report.[20]The large majority (85%) felt that the proposal would result in the Welsh language being treated no less favourably. However, there could be a negative impact in reducing access to Welsh language books and services if this is not considered in the design of future provision.[21]Whilst digital independence was generally seen as a positive, it was commented that some people use the libraries to access digital services and computers and either do not have the skills or access to devices/internet elsewhere. There is limited availability of printing and photocopying services outside libraries in most communities. Job seekers were mentioned as a group who rely on the library for support and access computers. The financial impact of visiting libraries further away would have a negative impact on this group.[22]On the other hand, there was some support for better services in fewer locations. However, the balance was clearly against the proposals.[23]Mr Howells emphasised that the consultation produced these particular findings:(i) 15% of respondents said that they had no affordable internet access.(ii) The main reasons given by consultees for their opposition to the Strategy were: a) There were transport issues, including a lack of public transport, lack of parking at hub/town centre locations and the associated increase in cost and time; b) Those who currently visited libraries on foot would be unable to walk to a hub location (70% of young people who completed the survey and 58% of adult survey respondents currently walk to their local library), in particular school children who visited after school; c) There were particular concerns in relation to the impact on areas of higher deprivation and upon those with protected characteristics, especially age, and disability;(iii) 67% of consultees identified barriers to accessing the proposed town centre hubs including access to parking, access to transport, the cost of travel and an inability to walk.(iv) A hub model would impact children and adults with additional learning needs, who are older, and who need access to learning/reading materials / IT facilities.[24]The second phase of consultation was on an amended proposal. Two more town libraries would remain, being those at Newbridge and New Tredegar. The reasons for the change were:
“Finally, following the first phase consultation, the recommendation is that two locations housing the libraries at Newbridge and New Tredegar in the Newbridge Memorial Hall and the White Rose Resource Centre, respectively, will remain as libraries, with the library at New Tredegar to be reviewed again in three years’ time. This is due to the Council’s position as ‘anchor tenant’ and the risk to wider delivery at both locations should the Council withdraw its financial support. In addition, the community consultation, particularly in these locations but not exclusively, highlighted a strength of feeling, across all age groups, that closure of the libraries would be significantly detrimental to the communities nearby. Combining the Councils’ position as anchor tenant, and the views of the communities, suggests that a different approach is needed in these locations.”
[25]The results of the second consultation were in some respects similar to those of the first consultation. Walking distances were considered along with the particular effects on children, older people and those with disabilities. In that context, the reliability of public transport was considered. There was an intersectionality between children and economically disadvantaged families in that regard. Several schoolteachers voiced their concerns. The Officer’s Report put the points in this way:
“It is recognised that the public transport time is very difficult to calculate as routes are not consistent, mappable or able to be measured accurately. However, the Library Service Strategic Assessment gives an overview of public transport options and travelling distances. The proposed estate that would be maintained by the Council will meet both population and transport requirements. The maps at pages 5 to 9 of the Assessment show the 10-minute drive times and 2-mile road distances. The maps are clipped to settlements, where the highest density populations live. The GIS (Geographic Information System) team at Welsh Government have confirmed that the proposed library estate will meet the location target in the WPLS.”
[26]As the last sentence of the quotation above shows, both the Council and the Welsh Ministers had detailed and precise information available to them in order to understand the effects on travel distance and travel time. This is demonstrated by the email of 24th April 2025 from the Welsh Minister’s Libraries Advisor to the Council which records the number of residential properties which pass or fail the criteria which are set out in the Library Standards.[27]Using geographical information system-data, it was established that the current service provision meant that 97% of the nearly 80,000 properties in the Borough passed the target of 2.5 miles or 10 minute travel time by public transport. That would drop to 88% on the basis of the proposal in the Strategy. The Library Standard is 75%. As the Libraries Advisor said, “Your proposed 8 service points still meet the location target”.[28]The Officer’s Report recommended that ten libraries should be closed and a new community outreach service would mitigate the effects of closure. Overall, the strategy would provide a comprehensive and efficient library service, though there would be an undeniable effect on active users of the ten libraries which were recommended for closure.

FIRST ISSUE – THE LIBRARY DUTY; OR THE S.7 GROUND

[29]FIRST ISSUE – THE LIBRARY DUTY; OR THE S.7 GROUND As agreed between the parties, the first issue is whether the Defendant reasonably concluded that all residents could use the town centre hubs using reasonable means, taking into consideration their protected characteristics and/or socio-economic disadvantage. This is a variation on Ground 1 which alleges irrationality in concluding that the Strategy would provide a comprehensive and efficient library service. The legal foundation is s.7 of the 1964 Act (‘the Library Duty’).[30]Pursuant to s.7(1) of the 1964 Act the Defendant was, and is, under a duty to provide a comprehensive and efficient library service “for all persons desiring to make use thereof”. By way of introduction, the section is explained in Draper v Lincolnshire County Council [2014] EWHC 2388 at §8:
“The key is a reasonable ability to access the service by all residents of the county. This means that distances and time taken to reach a library must be reasonable and any particular problems, whether physical disabilities, or created by age or family considerations, must be capable of being met. Furthermore, budgetary constraints can properly be taken into account in deciding the nature of the service provided that it meets the requirements of s.7 of the 1964 Act.”
[31]Turning to the detail of the provisions, s.7 of the 1964 Act provides:(1) “It shall be the duty of every library authority to provide a comprehensive and efficient library service for all persons desiring to make use thereof,… [repealed] Provided that although a library authority shall have power to make facilities for the borrowing of books and other materials available to any persons it shall not by virtue of this subsection be under a duty to make such facilities available to persons other than those whose residence or place of work is within the library area of the authority or who are undergoing full-time education within that area.(2) In fulfilling its duty under the preceding subsection, a library authority shall in particular have regard to the desirability— a) of securing, by the keeping of adequate stocks, by arrangements with other library authorities, and by any other appropriate means, that facilities are available for the borrowing of, or reference to, books and other printed matter, and pictures, gramophone records, films and other materials, sufficient in number, range and quality to meet the general requirements and any special requirements both of adults and children; and b) of encouraging both adults and children to make full use of the library service, and of providing advice as to its use and of making available such bibliographical and other information as may be required by persons using it; and c) of securing, in relation to any matter concerning the functions both of the library authority as such and any other authority whose functions are exercisable within the library area, that there is full co-operation between the persons engaged in carrying out those functions.”.[32]S. 10 of the 1964 Act provides:(1) “If— a) a complaint is made to the Secretary of State that any library authority has failed to carry out duties relating to the public library service imposed on it by or under this Act; or b) the Secretary of State is of opinion that an investigation should be made as to whether any such failure by a library authority has occurred, and, after causing a local enquiry to be held into the matter, the Secretary of State is satisfied that there has been such a failure by the library authority, he may make an order declaring it to be in default and directing it for the purpose of removing the default to carry out such of its duties, in such manner and within such time, as may be specified in the order.(2) If a library authority with respect to which an order has been made under the preceding subsection fails to comply with any requirement of the order, the Secretary of State, instead of enforcing the order by mandamus or otherwise,— a) [repealed] b) if the authority is a joint board, may make an order providing that on a date specified therein the board shall be dissolved and— i) that on its dissolution the authorities constituting the board, [repealed] shall again become library authorities; ii) [repealed] iii) that the functions relating to the public library service of such of those library authorities as may be specified in that behalf in the order shall be transferred to the Secretary of State, or c) in any other case, may make an order providing that the functions of the authority relating to the public library service shall be transferred to the Secretary of State.(3) A power conferred by subsection (2) above to make an order shall be exercisable by statutory instrument, which shall be subject to annulment in pursuance of a resolution of either House of Parliament.(4) Where functions of a library authority have been transferred to the Secretary of State under subsection (2) above he may at any time by order transfer those functions back to the authority, and the order may contain such supplemental provisions as may appear to him to be expedient for that purpose.(5) Section 324 of the [repealed] Public Health Act 1936 (which relates to expenses incurred in exercising the functions of a body in default under that Act) shall apply in relation to expenses incurred by the Secretary of State in exercising the functions of a library authority as if the Secretary of State were the Minister therein referred to and the reference to a local authority included any library authority.”[33]S. 16 of the 1964 Act provides:
“The Secretary of State may hold an inquiry into any matter relating to the functions of a [repealed] [library authority] under this Act.”
[34]Mr Hughes submits, and I agree, that it is the Welsh Ministers who are to define and decide whether there is compliance with the Library Duty. The Welsh Ministers have the necessary powers to enforce the Duty. The Court should only intervene in a clear case such as a complete failure to assess need or an irrational approach to its assessment: Bailey and others v London Borough of Brent [2011] EWHC 2572 (Admin) per Ousley J at [94], accepting the submission of Ms Laing of counsel. There is an alternative remedy, and one which is better suited.[35]In this case, the Welsh Government has not intervened nor has it expressed any negative view. It has had sufficient opportunity to do so and will have had its Welsh Public Libraries Standards in mind. There appeared to be common ground that the Claimant would have to meet the ratio in Bailey in order to succeed.[36]At the hearing before me, Mr Howells sought to do so on the basis that there had been an unreasonable failure by the Council to properly inform itself about the impacts on accessibility. The travel distances and the transport difficulties which would result from the proposals were not addressed to the extent that the failure was Wednesbury unreasonable. Those in communities outside the principal settlements would not be able to access library services by reasonable means. He emphasised that 12% of library users did not have affordable internet access at home. While the report on the consultation highlighted that 78% of respondents did have affordable internet access at home, he drew attention to the balance of respondents who did not.[37]The Council acknowledged that there would be “some reduction in attainment of the Welsh Public Library Standards” and that this was inevitable because the size of the estate would be reduced. However, that is a measure as against the existing baseline in Caerphilly. There are other measures. One measure is to compare provision in Caerphilly with provision in other library authorities. The Council established that it spends the most. Put another way, of all of the 22 local authorities in Wales, Caerphilly spends the most on its equipment and buildings.[38]Another approach was to consider usage by reference to footfall, the issue of books, the number of active users and the time spent using library computers. When that was done, the data indicated that the Community Hub Locations were delivering a larger proportion of the library services than the libraries which were proposed to be closed. For example, the remaining eight libraries account for 81% of footfall.[39]However, the Welsh Public Library Standards (‘the Standards’) contain thresholds for travel distances, which are calibrated against population densities. The Council’s assessment was that the population and transport requirements would both be met. It did so by use of 10-minute drive times and 2-mile road distances. The Welsh Government considers that the proposed library provision would meet the locational Standards.[40]As against other Standards, there would be negative effects from the proposals: staffing levels would be less than the full-time equivalent requirement and the qualification requirement, as is presently the case. Likewise, its acquisition of stock would not meet the Standard, as is presently the case. Overall, the report concluded:
“The Council is under a statutory duty to maintain a comprehensive and efficient Library Service as required by the Public Libraries and Museums Act 1964. In making the recommendations to move to a model of seven town centre-based Community Hubs, along with the library at New Tredegar, sufficient cover will be maintained across the county borough, supported by the new Community Outreach Service. The quantum of total delivery at the ten sites recommended for closure is proportionally less than at the proposed Community Hub sites. Best efforts have been made to mitigate the effect on communities that will lose a local library, through the Community Outreach Service, through the support on offer to help set up Independent Community Libraries and through the options for Community Asset Transfer of library buildings. Concentrating the library services resources in fewer locations will allow capacity to develop the service, bring an end to single-staffing, allow lunchtime opening and integrate the service into a Community Hub model following the successes at the Rhymney Library Hub which include greater town centre footfall, more library lending, greater partnership working and people helped through holistic support and cross-department and cross-sector working.”
[41]I have concluded that the Council reasonably and rationally concluded that the Library Duty was met. It is not arguable that its conclusion was either unreasonable or irrational, for these reasons.[42]First, any change in provision is bound to bring consequential change to accessibility. Change does not equate directly or inevitably to acceptability. Rather, acceptability by reference to the Library Duty is an evaluative exercise in which the relevant factors and the weight to be given to them will differ from place to place, and also from time to time. That evaluation is one which is to be undertaken by those officers and members of the particular library authority, informed by the views and experience of the people who live there. It is further to be assessed by the Welsh Government pursuant to the scheme of regulation under the 1964 Act.[43]This is a multi-factor and evaluative exercise, undertaken by those with local knowledge and responsibility. What is or is not reasonable accessibility in a particular place and time is a question on which this Court would require evidence to show that the high threshold to demonstrate an unreasonable conclusion had been passed.[44]Accessibility to the knowledge and know-how which a library may contain is a constantly moving target. The mode of the contribution of libraries as a service to the public is dynamic and is now different to when Parliament created the Library Duty in 1964. The demand for borrowing gramophone records might be less than it once was (see s.7(2)(a) of the 1964 Act).[45]Second, it is relevant that the baseline of provision in Caerphilly is comparatively high; indeed, the highest in Wales. The Council was entitled to take account of this fact and to integrate it within its assessment of compliance with the Library Duty[46]Third, there would be identifiable impacts and effects. These were assessed via a series of sixteen ‘integrated impact assessments’ (‘IIAs’). The assessment for Abertridwr was the example which was considered in argument, to illustrate points which could be made to varying degrees in respect of other locations.[47]The Abertridwr assessment identifies the negative effect of greater travel distance (3 to 4 miles; the papers include 3.1 and 3.6 miles as the travel distance) to the Hub at Caerphilly. Younger people who rely on parental transport may be affected. Social isolation was identified as a potential effect for some older people. As against these points, the bus service at intervals of 20 minutes and the short journey was set against the greater range of services and provision at the Hub in comparison to the existing provision at Abertridwr. Free travel for those over 60 years of age was noted. The assessment went on to assess populations and population distribution by reference to the 2021 Census data for the catchment of Abertridwr Library. It then considered potential effects by reference to protected characteristics, socio-economic disadvantage, well-being objectives.[48]The Strategy, and the model on which the Strategy was based, also included the potential to expand the LibraryLink Service which is intended to support housebound and vulnerable people along with a Community Outreach Service. The assessment of effects necessarily had to take account of these elements of the model insofar as they tended to mitigate some of the effects of increased travel distance.[49]I concluded that the assessments were comprehensive, fair and balanced. They are a substantial body of work which is summarised systematically. They appeared to me to be a suitable aid to decision making.[50]The decision maker had the information which showed that some people would have to travel further. It was quantified. In any event, the decision makers know their own area, and how, in practice, people get from ‘A’ to ‘B’.[51]Fourth, the Council was given accurate and careful advice on travel distances and travel times, including by reference to Library Standards: see the material at paragraph 26 and 27 above.[52]Fifth, the 1964 Act gives substantial powers to the Welsh Ministers to monitor and to intervene in the provision of library services. It is relevant to this ground of review that the Welsh Ministers have assessed the Strategy and have not objected. Given the role of the Welsh Ministers in overseeing the provision of library services by all Welsh library authorities, this Court will accord particular respect to the view of an informed, specialist and representative authority.[53]The Welsh Ministers have released sequential quality frameworks for Library Standards. The ministerial forward to the 7th Edition is:
“I am conscious that the provision of a library service needs to be balanced alongside other demands. Each local authority must consider carefully what is practical and possible to deliver but always bear in mind the statutory requirement to provide a ‘comprehensive and efficient service’ as required by the Public Libraries and Museums Act 1964. The Welsh Public Library Standards provide the framework for the assessment of the level of provision. They are also a mechanism to enable planning and to support the improvement of library services, which is a requirement of the Public Libraries and Museums act 1964.”
[54]As the Minister points out, the library authority is always fixed with the duty to provide a ‘comprehensive and efficient service’. That may be balanced against other demands, I agree.[55]Sixth, other demands in this case are expressed through the Council’s MTFP which discloses a real and pressing need to find efficiencies and savings. In my judgment, there is a real link between the provision of the Library Duty and the Council’s duties to manage its finances effectively. This link is to be found in the use of the phrase ‘comprehensive and efficient service’. This phrase captures some of the factors which are in and were in play in both the Strategy and in the Council’s decision. It was seeking to find a strategy which was both comprehensive in the context of current and contemporary needs while also deploying public funds in a way that obtained best value.[56]The concept of co-location of services, including library services, within principal settlements was self-evidently a means of providing both comprehensive access and efficiently. It was not the only means, but it was unarguably one reasonable solution to the range of issues which the Council was seeking to address.[57]Lastly, as against the Library Duty as explained in Bailey it cannot be said that something has gone seriously wrong in this decision such that it makes an application for judicial review appropriate, as against the alternative statutory mechanism for the Welsh Ministers to intervene. For all of these reasons, ground 1 is not arguable. To the contrary, the materials in this case show that a rigorous and objective analysis underpinned an evaluation of the many factors in play which reached a lawful conclusion.

SECOND AND THIRD ISSUES: EQUALITY, INEQUALITY AND CHILDREN

[58]SECOND AND THIRD ISSUES: EQUALITY, INEQUALITY AND CHILDREN The duties, in summary The second and third issues are concerned with the assessment and reporting of the effect of the proposal so that the Council could lawfully discharge three duties, namely the public sector equality duty, the socio-economic duty and the duty to safeguard and promote the welfare of children.[59]The second issue is whether the Council’s equality impact assessments were sufficient to discharge the Public Sector Equality Duty in s. 149 of the 2010 Act (‘PSED’). There is specific focus on whether the Community Outreach Service was properly relied upon as mitigation in order to comply with section 149(3) of the 2010 Act and whether there was due regard to the need to promote the welfare of the child, per s.11 Children Act 2004. Overall, were the reports adequate in this regard?[60]The third issue is whether the Council complied with the socio-economic duty in s.1 of the 2010 Act, as further developed in the Welsh Minister’s statutory guidance of 9th April 2025.[61]The relevant legal principles for the PSED are very well known. The passage in R(Bracking) v Secretary of State for Work and Pensions [2014] Eq LR 60 at [26] per McCombe LJ has been cited in some hundreds of cases and with approval, including in R (Bridges) v Chief Constable of South Wales Police [2020] 1 W.L.R. 5037, particularly at [175-182], and more than once in the Supreme Court: R(Marouf) v SSHD [2023] UKSC 23 at [14].[62]The duty must be exercised rigorously in substance, with an open and not a closed mind as to the outcome. To do that, the necessary and relevant information must be available or reasonable steps taken to obtain it. This has the important consequence that the decision-maker has undertaken a process, himself, or herself, which will aid better decisions and provide confidence and accountability to those affected. In this way, thought is given to the potential impact of a new policy on certain sections of the population.[63]The socio-economic duty in s.1(1) of the 2010 Act requires the Council to have due regard to the desirability of exercising its functions in a way that is designed to reduce the inequalities of outcome which result from socio-economic disadvantage. The Welsh Ministers have produced statutory guidance (April 2025) which must be taken into account: s.1(2) of the 2010 Act.[64]The Welsh Ministers have defined socio-economic disadvantage as:
“Living in less favourable social and economic circumstances than others in the same society. Socio-economic disadvantage can be disproportionate in both communities of interest and communities of place, leading to further inequality of outcome, which can be further increased when considering intersectionality.”
[65]A strategic decision does not include ‘day-to-day’ decisions, but is concerned with measures which fulfil a statutory purpose over a significant period of time.[66]Section 28 of the Children Act 2004 materially provides:
“Arrangements to safeguard and promote welfare: Wales (1) This section applies to each of the following(a) a local authority in Wales… (2) Each person and body to whom this section applies must make arrangements for ensuring that– (a) their functions are discharged having regard to the need to safeguard and promote the welfare of children…”
[67]Mr Howells cites the ratios in the Supreme Court judgments on best interests. Children have a substantive right to have their best interests to be given primary consideration in cases in which there are competing interests. No other consideration can be treated as inherently more significant. Groups of children must have the impact upon them considered in relevant decisions: Zoumbas v Secretary of State for the Home Department [2013] 1 W.L.R. 3690 at [10]; R (DA) v Secretary of State for Work and Pensions [2019] 1 W.L.R. 3289 at [68].[68]In R(HC) v Secretary of State for Work and Pensions [2017] UKSC 73; [2019] AC 845, the s.11 duty in the Children Act 1989 (the equivalent in England to s.28 in Wales) was said to amount to the same thing as Art 24(2) EU Charter of Fundamental Rights and Art 3(1) United Nations Convention on the Rights of the Child. The s.11 duty under the 1989 Act in England is the same as the s.28 duty in Wales under the 2004 Act. Put more shortly, Mr Howells submits that the s.28 duty equates to the best interests obligation under the Conventions. I return to this question below.

Analysis

[69]Analysis As in respect of the Library Duty, the Claimant’s case is explained via the example of the closure of the Abertridwr Library. The Claimant makes the same or similar points in respect other closures.[70]Age, children and disability are three parts of the assessment which are criticised by the Claimant. Before turning to those, I make two preliminary observations.[71]First, I would not accept that the sole relevant measure of effect and acceptability is by reference to the current baseline. I do not adopt a singular focus on relative assessment, though I do accept that such relative and comparative assessments are a feature of the Council’s own assessments and the Claimant is of course entitled to engage with those.[72]Second, the PSED applies to all public bodies in the exercise of all of their functions, so I make it clear that here I am referring only to local authorities and only to their policy decisions. This particular PSED assessment is a part of the decision-making process undertaken by a local authority in the exercise of one its many statutory functions. The context and substance of the decision are important: Powell v Dacorum Council [2019] EWCA Civ 23 at [44] per McCombe LJ.[73]Judicial review of such a PSED assessment is not a merits review. Moreover, it is not an opportunity for an overly forensic analysis of the PSED assessment. The requirement for a rigorous assessment to inform its PSED duty does not necessarily equate directly with a forensic critique of that assessment by this Court. This Court is concerned to ensure:(1) that the decision maker has satisfied the statutory duty as explained and emphasised in the decided cases as requiring rigour, and;(2) has done so without failure to consider material considerations, without mistake of fact, without logical gaps or any other public law error. It may be that there is a fundamental error which undoes the assessment. That may well require revision and require the decision to be taken again on the basis of a legally sound assessment. But the Court is also forming a view of the totality of the approach to the PSED, with appropriate regard to the relative knowledge, experience and expertise of those who prepared the assessment, and that of the Court.[74]Turning to Mr Howells’ submissions, he pointed out, correctly, that section 11 (Statutory Power) of the Report to Special Cabinet of 14th May 2025 did not include reference to the 2010 Act nor the PSED duty. I am far from convinced that the purpose of this section of the report was anything other than an expression of the statutory basis on which the Council was able to make the decision which was being recommended to the Special Cabinet. That is why it referred to the 1964 Act and the Local Government Act 2000.[75]Moreover, there can be no doubt at all that the Special Cabinet were informed of, and understood the PSED. The IIAs were discussed at the meeting and that discussion is recorded in the Minutes. The IIAs expressly refer to the PSED and their systematic structure is a reflection of the relevant protected characteristics. The description of the PSED within the IIAs is adequate shorthand:
“The Public Sector Equality Duty requires the Council to have “due regard” to the need to eliminate unlawful discrimination, harassment and victimisation; advance equality of opportunity between different groups; and foster good relations between different groups). Please note that an individual may have more than one protected characteristic.”
[76]The IIA’s did not require citation of s.149 of the 2010 Act in full. They are practical documents, not a treatise.[77]However, the contents of the IIAs are also criticised by the Claimant. The structure of the IIA’s is to use tables containing four columns. Those columns identify the protected characteristic, whether there is an impact, mitigation if there is a negative impact, and a summary of the evidence which has been used.[78]In respect of age, there is said to be no attempt to calculate the public transport travel time. A similar point is taken in respect of children who would lose use of the Abertridwr library after school and may well not be able to travel to Caerphilly. The mitigation which is identified does not address those children who would not be able to use the library for internet access. A similar point is made in respect of disability in that the IIAs refer to the town centre hubs when in fact some people within such groups would not be able to travel to the town.[79]Mr Howells referred to the fourth point in the well-known summary of principles Bracking which addresses elimination of risk, namely:
“A Minister must assess the risk and extent of any adverse impact and the ways in which such risk may be eliminated before the adoption of a proposed policy and not merely as a “rearguard action”, following a concluded decision: per Moses LJ, sitting as a Judge of the Administrative Court, in Kaur & Shah v LB Ealing [2008] EWHC 2062 (Admin) at [23 – 24].”
[80]It is worthwhile to set out s.149(1) to appreciate how this applies:(1) A public authority must, in the exercise of its functions, have due regard to the need to — (a) eliminate discrimination, harassment, victimisation and any other conduct that is prohibited by or under this Act; (b) advance equality of opportunity between persons who share a relevant protected characteristic and persons who do not share it; (c) foster good relations between persons who share a relevant protected characteristic and persons who do not share it;(2) A person who is not a public authority but who exercises public functions must, in the exercise of those functions, have due regard to the matters mentioned in subsection (1).(3) Having due regard to the need to advance equality of opportunity between persons who share a relevant protected characteristic and persons who do not share it involves having due regard, in particular, to the need to- (a) remove or minimise disadvantages suffered by persons who share a relevant protected characteristic that are connected to that characteristic; (b) take steps to meet the needs of persons who share a relevant protected characteristic that are different from the needs of persons who do not share it;[81]Mitigation is not coterminous with elimination. S.149 (1)(a) is a requirement to have due regard to the need to eliminate the conduct which is prohibited by the 2010 Act, including discrimination, harassment and victimisation. The equality duty at s.149 (1)(b) is the duty to have regard to the need to advance equality of opportunity for those with protected characteristics. This involves removing or minimising disadvantages and taking steps to meet the needs of those with relevant protected characteristics: s.149(3). The mitigation in the IIAs involves the matters set out in s. 149(3). The needs to which there is a duty to have regard are:(1) the elimination of discrimination (and harassment and victimisation), and;(2) the removal, minimisation and steps to meet needs in advancing equality of opportunity.[82]Mitigation reduces the extent of an impact. A mitigation measure is still mitigation if it does not eliminate the impact, but lessens its effects. In this context, mitigation may also include compensatory provisions or factors which offset negative effects. The Council was entitled to consider the fact of a higher number of opening days as mitigating the effect of increased travel distance and time. Likewise, the Council was entitled to take account of those ways in which the provision of materials and activities would be greater at the Caerphilly Hub, when compared to the Abertridwr Library.[83]If mitigation is not taken into account, then the assessment is skewed and unrealistic. It may also be unlawful in that it would fail to take account of a matter which is material. Reasonable people may disagree about the relative merits of these features of the proposal, but the approach and the analysis discloses no failure to assess and have due regard to advancing equality of opportunity to which s.149(1)(b) of the 2010 Act is directed. It was no part of the IIAs, the consultations, the advice to Councillors or the Council’s decision that the effects on relevant protected characteristics were eliminated.[84]It follows, therefore, that a lawful PSED assessment may conclude that there will be residual and negative effects of a proposal even after mitigation. One of the purposes of the PSED is to ensure that the nature and extent of such effects, if any, are known and that decision makers have due regard to them. That is what happened in this case and the Special Cabinet was therefore told about the Community Outreach Service and the extent to which it mitigated, including this frank statement:
“It is undeniable that there will be an effect on the active users of the ten libraries recommended for closure. The review has sought to find ways to mitigate these effects but within the business case for savings i.e. by changing services with no additional resources required.”
[85]The Claimant’s case as to low-income groups and deprivation necessarily overlaps between the PSED and the socio-economic duty. In each regard, Mr Howells drew attention to the fact that Abertridwr is a low-income area and that was relevant to the increased cost of travel to a library under the proposal. He submitted that there was no assessment of intersectionality as between poverty, age and disability.[86]The Claimant’s case on the socio-economic duty is that the Council has recognised the socio-economic duty and has appreciated that some people would be affected by increased travel to reach library services. However, officers gave no advice to the Cabinet as to how to comply with the duty, and attention was not drawn to the statutory guidance.[87]It is not arguable that the Council failed to discharge its socio-economic duty as the Claimant submits, or at all.[88]First, the focus of the Claimant’s case in respect of the socio-economic duty overlaps significantly with her case in respect of the Library Duty. In a similar way, I find that the Council undertook a rigorous and objective analysis of travel distances and travel times as a result of which it understood the nature of the effect of its proposals. The Council knows the socio-economic circumstances of its area and has plainly appreciated how its changes to library services will affect different sectors of the population.[89]Second, the Claimant’s submissions do not amount to a fair appraisal of either the Council’s objectives nor the likely consequences of its proposals. The proposals were assessed to bring about both positive and negative effects. The Claimant’s submissions dwell on the negative effects and have little regard to the benefits. It is plain that the Strategy includes measures which are intended to assist those who are in either economic need, such as job-seeking, or social need in a number of ways, including hours of opening and co-location of services. It was a matter for the Council to consider the balance of those factors. The Council was entitled to conclude that it was better to provide more at fewer locations. That is the essence of the hub model. However, it is not arguable that it was done without regard to those who are disadvantaged.[90]So much can be seen by further consideration of the Community Outreach Service. Its function is expressly to mitigate effects on the most vulnerable and least able to meet their own needs. For example, it provides for stocks of books at key locations across the county borough, combined with the ability to reserve a book online and obtain it locally. It provides for greater promotion of electronic books, magazines and newspapers.[91]Third, socio-economic duty is expressly referred to in the IIAs. Likewise, the statutory guidance is expressly referred to. The duty is helpfully and sufficiently summarised along with a bullet-point list of vulnerable groups.[92]Fourth, I do not accept that intersectionality was omitted from the Council’s consideration and assessment. The Council plainly knew, understood and had regard to the statutory guidance. The IIAs included a specific and full assessment of “Socio-economic Disadvantage”. This is explained to be:
“What cumulative impact will the proposal have on people or groups because of their protected characteristic(s) or vulnerability or because they are already disadvantaged”
[93]In my judgment, this is an assessment of the ways in which disadvantages or relevant characteristics may accumulate or in which they may interact.[94]I now turn to the s.28 duty in the 2004 Act and the safeguarding and promotion of the welfare of children. As Mr Hughes submits, the obligation has to be considered in the context of Art 3 of the UNCRC as explained by Lord Wilson in R (DA) v Secretary of State for Work and Pensions [2019] UKSC 21, [2019] 1 WLR 3289 at §68:
“What does the concept of the best interests of the child in article 3.1 encompass? In the Mathieson case [2015] 1 WLR 3250, para 39 this court approved a suggestion which Lord Carnwath JSC had made in para 105 of the first benefit cap case to the effect that authoritative guidance was to be found in para 6 of General Comment No 14 (2013) of the UN Committee on the Rights of the Child. There the committee had suggested that the concept had three dimensions: (a) a substantive right of the child to have his or her best interests assessed as a primary consideration when different interests are being considered in order to reach a decision on the issue at stake; (b) an interpretative principle, irrelevant to the present appeals; and importantly; (c) a rule of procedure that, whenever a decision is to be made that will affect an identified group of children, the decision-making process must include an evaluation of the possible impact of the decision on them.”
[95]Here, the Council was dealing with the third dimension of the Article 3 obligation at (c) in the citation above. That is what occurred in this case. The IIAs identified that children may be negatively impacted by the proposed decision, i.e. “an evaluation of the possible impact of the decision on them” was undertaken. So, in my judgment, the Council complied with its obligations under s.28 of the 2004 Act.[96]I have therefore concluded that the Council made lawful assessments of effects on equality of opportunity and in respect of social and economic disadvantage and had due regard to the information which it needed in order to make a lawful decision. In my judgment, the contrary is not arguable and I refuse permission on grounds 2, 3 and 4.

FOURTH ISSUE – WELSH LANGUAGE STANDARDS

[97]FOURTH ISSUE – WELSH LANGUAGE STANDARDS Pursuant to s.25 of the Welsh Language (Wales) Measure 2011, the Council is to comply with standards 88 and 90 as set out in part 1 of schedule 2 to the Welsh Language Standards (No. 1) Regulations 2015. Those standards are: Standard 88 “When you formulate a new policy, or review or revise an existing policy, you must consider what effects, if any (whether positive or adverse), the policy decision would have on -(a) opportunities for persons to use the Welsh language, and(b) treating the Welsh language no less favourably than the English language.” Standard 90 “When you formulate a new policy, or review or revise an existing policy, you must consider how the policy could be formulated (or how an existing policy could be changed) so that the policy decision would not have adverse effects, or so that it would have decreased adverse effects, on – (a) opportunities to use the Welsh language, and (b) treating the Welsh language no less favourably than the English language.” Standard 88

Standard 90

[98]The IIA for Abertridwr addresses the positive and negative impacts on the opportunities to use the Welsh language and ensuring that the Welsh language is treated no less favourably than the English Language. In respect of negative effects, it said this:
“Access to Welsh language books and educational resources will be more difficult for those living in more rural/deprived areas. The Hub model may require residents to travel further to access a Hub Library, which might make it difficult for children to access these resources, and there will be greater reliance on parents in terms of transport. Access to Welsh Language support groups may also be more difficult potentially.”
Access to Welsh Language support groups may also be more difficult potentially.”[99]Mr Harrison made submissions on this issue on behalf of the Claimant by reference to the first phase consultation report. In particular, that report stated:
“In relation to the Welsh language, 85% of respondents felt that the proposal will not affect the Welsh language less favourably however, there could be a more negative impact in reducing access to Welsh language books and services if this is not considered in designing library provision moving forward.”
[100]I note that the same text appears in the second-phase consultation report.[101]He submitted that the IIAs had not been updated after the consultation. The Welsh language assessments were therefore incomplete and Standard 90 was not complied with.[102]Mr Hughes drew attention to the positive side of the assessment. Hub libraries have more staff than the one-person libraries considered for closure, so there is a greater probability of a bilingual service being available in the hubs. The hub-libraries (apart from Newbridge) also have a Welsh language reception service available. The range of Welsh language books available in the hub libraries would be greater than that historically available in the smaller libraries which are to close. The negative impact identified was that those living in more rural communities may find access to Welsh language books more difficult. The mitigation measures directed to addressing that possible impact were the continuation of the LibraryLink service whereby books can be delivered to the homes of eligible service users and the new Community Outreach Service. I accept those submissions as essentially correct.[103]The decision in this case is an example of a democratically elected body making a decision about the general interest in its area. The decision is not taken in a legal straitjacket. Rather, the process of making such a decision has many facets of both process and content. These are reduced and recorded in documents which inform the decision. The standard which the Court applies to review of those documents must ensure the legality of the decision, but should not be such as impairs their function in informing the decision maker because they become so lengthy and detailed that:(1) the determinative issues are not grasped;(2) the key factors identified, and;(3) those factors weighed by those who are democratically accountable: R (Alconbury Developments Ltd) v Secretary of State for the Environment, Transport and the Regions [2003] 2 AC 295 at [69]; R(Morge) v Hampshire County Council [2011] 1 W.L.R. 268 at [36] per Baroness Hale; R (Hurley & Moore) v Secretary of State for Business, Innovation and Skills [2012] EWHC 201 (Admin) at [77-78], per Elias LJ.[104]This ground is not arguable. First, its premise is the identified negative effects but without regard to the positive effects. It is not possible to reach a conclusion on effects for a proposal such as this without considering the effects together and as a whole.[105]Second, in this case, that assessment is an evaluative one which the Council undertook with care, changing its approach in response to the consultations. The Council had to consider whether better provision in fewer places met Standard 90. The Council had all of the information which it needed to make that evaluation and it made no legal error in doing so.

CONCLUSION

[106]CONCLUSION A theme of the Claimant’s case is the effect of additional travel. It is a theme which has played out in respect of different legal duties and each of the issues. In this case, there is an objective standard of acceptability of provision and travel distance and time. That Library Standard it met. The Council has given rigorous attention to the effects of the changes which are proposed in the Strategy, which include disadvantages and new benefits. The Council’s decision to put the Strategy into effect was lawful.[107]I therefore refuse permission and dismiss the claim.[108]I was assisted by the careful preparation and presentation of this case. I am grateful to all three counsel for their contributions, their skill and succinct advocacy.[1]Rhif Enwi Niwtral: [2026] EWHC 2213 (Admin) Rhif yr Achos: AC-2025-CDF-000128 YN YR UCHEL LYS BARN ADRAN MAINC Y BRENIN Y LLYS GWEINYDDOL Canolfan Cyfiawnder Sifil a Theulu Caerdydd 2 Stryd y Parc, Caerdydd, CF10 1ET Dyddiad: 21 Awst 2026 Gerbron: MR USTUS KIMBLIN - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -109. Rhwng: Y BRENIN Ar gais SUSANNE GIRDLER Hawlydd - a - CYNGOR BWRDEISTREF SIROL CAERFFILI Diffynnydd - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Christian J Howells a Lewis Harrison (cyfarwyddwyd gan Harding Evans LLP) ar ran yr Hawlydd Gwydion Hughes (cyfarwyddwyd gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili) ar ran y Diffynnydd Dyddiad y gwrandawiad: 11 Mehefin 2026 Dosbarthwyd y drafft: 17 Awst 2026 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - DYFARNIAD A GYMERADWYWYD110. MR USTUS KIMBLIN111. Mr Ustus Kimblin:112. CYFLWYNIAD Mae'r Hawlydd yn aelod o grŵp Achub Llyfrgell Abertridwr, sydd â 237 o aelodau. Mae'n gwneud yr hawliad hwn i gefnogi'r grŵp, er mwyn herio'r penderfyniad a wnaed gan y Diffynnydd ar 14 Mai 2025 i ‘leihau’ y gwasanaeth llyfrgell a ddarperir yng Nghaerffili.[2]Nod y cynnig yw sicrhau gwasanaeth modern, arloesol a chynaliadwy ar gyfer y dyfodol. Mae'r cynnig yn dilyn model peilot Hwb Llyfrgell Rhymni, a agorodd ym mis Ionawr 2024, drwy ddatblygu o bosibl bedwar hwb Haen 1 arall mewn lleoliadau eraill ar draws yr ardal ym Margoed, Caerffili, y Coed Duon a Rhisga, a dau hwb Haen 2 yn Ystrad Mynach a Threcelyn. Mae hefyd yn ystyried ehangu LibraryLink, y Gwasanaeth Digidol a'r Gwasanaeth Allgymorth Cymunedol fel mesurau lliniaru mewn perthynas â'r posibilrwydd o gau llyfrgelloedd cymunedol llai.[3]Ar 8 Medi 2025, rhoddodd Tim Smith, yn eistedd fel Dirprwy Farnwr Uchel Lys Barn, ryddhad interim a oedd yn atal cau'r 10 llyfrgell. Ar 3 Mawrth 2026, gorchmynnodd y Llys bod prif wrandawiad yn cael ei gynnal. Ar 24 Ebrill 2026, rhoddodd Ei Anrhydedd y Barnwr Keyser CB ganiatâd i'r Hawlydd ddiwygio ei seiliau.[4]Mae gwerth mynediad eang at lyfrgelloedd i gymdeithasau wedi cael ei gydnabod cyhyd ag y mae pobl wedi bod yn ysgrifennu. Yn dilyn Deddf Amgueddfeydd 1845, diwygiwyd y cynllun ar gyfer darparu amgueddfeydd trefol i gynnwys llyfrgelloedd cyhoeddus drwy Ddeddf Llyfrgelloedd 1850. Wrth hyrwyddo'r Bil, cymharodd William Ewart AS y diffyg darpariaeth â'r hyn a geid ‘ar y Cyfandir’. Mae Hansard yn cofnodi [Col 761]:
“Mae'n rhaid bod llenyddiaeth y wlad wedi dioddef yn naturiol oherwydd diffyg sefydliadau o'r fath. Trodd y Pwyllgor ei sylw'n benodol at y pwynt hwn, a chanfu fod hynny'n wir. Roedd yr holl dystiolaeth a gymerwyd ar y rhan honno o'r pwnc yn tueddu i brofi y byddai'r boblogaeth waith wedi datblygu llawer mwy pe bai ganddynt gyfleoedd o'r fath ag a oedd yn cael eu cynnig, drwy gyfrwng llyfrgelloedd cyhoeddus, i'r dosbarthiadau gweithiol mewn gwledydd eraill. Roedd dau fath o addysg—yr addysg a roddir mewn ysgolion, a'r addysg a enillir gan unigolion eu hunain;”
[5]O ganlyniad, sefydlwyd llyfrgelloedd mewn dinasoedd a threfi ledled Cymru a Lloegr, gyda chyfuniad o gyllid drwy drethi a rhoddion cyfalaf dyngarol. Mae eu rolau a'u swyddogaethau wedi datblygu, fel y mae'r ddeddfwriaeth yn Neddf Llyfrgelloedd Cyhoeddus ac Amgueddfeydd 1964 (‘Deddf 1964’), sydd wedi arwain at system o safonau ar gyfer darpariaeth llyfrgelloedd.[6]Mae'r achos hwn yn ymwneud â darpariaeth llyfrgelloedd yng Nghaerffili. Ond nid y Llys hwn yw'r penderfynwr na'r dyfarnwr o ran nifer a lleoliadau'r llyfrgelloedd. Nid yw honno’n awdurdodaeth sydd gan y Llys hwn. Mae'r Senedd wedi rhoi'r swyddogaeth honno i'r Cyngor, ac wedi rhoi i Weinidogion Cymru y swyddogaeth o oruchwylio'r modd y caiff y swyddogaeth honno ei harfer. Mae'r achos hwn yn ymwneud â'r modd y gwnaeth y Cyngor ei benderfyniad gan gyfeirio at y dyletswyddau cyfreithiol sy'n berthnasol i'r penderfyniad hwnnw. Rhaid i'r Llys ateb y cwestiwn, a oedd y penderfyniad yn gyfreithlon?[7]Mae seiliau'r Hawlydd yn codi'r materion canlynol: 1. A ddaeth y Diffynnydd yn rhesymol i'r casgliad y gallai'r holl breswylwyr ddefnyddio'r hybiau yng nghanol y trefi drwy ddulliau rhesymol, gan ystyried eu nodweddion gwarchodedig ac/neu anfantais economaidd-gymdeithasol; gweler adran 7 o Ddeddf 1964; 2. A oedd asesiadau o'r effaith ar gydraddoldeb y Diffynnydd yn ddigonol i fodloni Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus yn adran 149 Deddf Cydraddoldeb 2010 (‘Deddf 2010’; ‘y DCSC’). Yn benodol: 3. A gydymffurfiodd y Diffynnydd â'r ddyletswydd economaidd-gymdeithasol ac/neu a roddodd sylw dyledus i'r canllawiau statudol; 4. A gydymffurfiodd y Diffynnydd â Safonau'r Gymraeg 88 a 90.a. A oedd yn rhesymol i'r Diffynnydd ddibynnu ar y Gwasanaeth Allgymorth Cymunedol fel mesur lliniaru yn yr asesiadau o'r effaith ar gydraddoldeb ar gyfer pob llyfrgell y bwriedir ei chau, er mwyn cydymffurfio ag adran 149(3) o Ddeddf 2010;b. A roddodd y Diffynnydd sylw dyledus i'r angen i hyrwyddo lles y plentyn, yn unol ag adran 28 Deddf Plant 2004;c. A oedd yr adroddiadau i'r Cabinet yn ddigonol i gyflawni'r DCSC;[8]Mae'r dyfarniad hwn ar gael yn Gymraeg ac yn Saesneg.

Y PENDERFYNIAD

[9]Y PENDERFYNIAD Mae Seiliau Manwl a thystiolaeth y Cyngor yn dechrau drwy gyfeirio at drefniadau a sefyllfa ariannol y Diffynnydd ym mis Gorffennaf 2023, pan lansiodd y Cyngor ei Bortffolio Trawsnewid. Mae'n ystyried trawsnewid gwasanaethau a hefyd llunio lleoedd. Elfen trawsnewid gwasanaethau'r portffolio sydd angen bodloni gofyniad i wneud arbedion o £45miliwn.[10]Yn mis Ionawr 2024, sefydlwyd 15 o brosiectau ar wahân mewn meysydd gwasanaeth lle'r oedd y gwasanaeth i'w ddarparu mewn ffordd wahanol. Roedd y ddarpariaeth honno i gyd-fynd â'r targedau ariannol yr oedd sefyllfa ariannol y Cyngor yn eu gwneud yn ofynnol. Ceisiodd yr adolygiad sicrhau dyfodol mwy cynaliadwy a chydnerth i'r gwasanaeth gyda llai o gyllid.[11]Fel y'i nodwyd yn yr adroddiad cyntaf i'r Pwyllgor Craffu (16 Ionawr 2025), roedd angen gwneud £65 miliwn o arbedion er mwyn i'r Cyngor aros yn ei unfan yn ariannol. Bryd hynny, roedd angen dod o hyd i falans o £45 miliwn o arbedion dros y ddwy flynedd ddilynol. Disgrifiwyd yr her ariannol yn yr adroddiad i'r Pwyllgor Craffu ym mis Ionawr 2025 fel un ‘digynsail’, ac felly hefyd yn yr adroddiad i'r Cabinet Arbennig, dyddiedig 14 Mai 2025. Esboniodd fod y Cynllun Ariannol Tymor Canolig (CATC) wedi'i ddiweddaru yn cynnwys targedau arbedion pellach ar gyfer ‘Rhaglen Mwstro Tîm Caerffili’ mewn blynyddoedd i ddod. Fodd bynnag, mae'n bwysig nodi bod y CATC yn nodi gofyniad gweddilliol am arbedion o £14.453 miliwn ar gyfer y cyfnod o ddwy flynedd 2026/27 i 2027/28, hyd yn oed ar ôl rhoi cyfrif am y targedau arfaethedig hyn. Roedd y Cyngor wedi nodi pwysau ychwanegol ar ei gyllideb ar gyfer y flwyddyn hon a oedd yn gofyn am arbedion pellach o wasanaethau presennol.[12]Esboniodd Ms Peters, Rheolwr Gwella Gwasanaethau yn y Cyngor, fod yr adolygiad hefyd wedi ceisio sicrhau arbedion i'r Cyngor o oddeutu £507 mil y flwyddyn.[13]Dechreuodd y cyfnod y cafodd y penderfyniad ei ystyried ynddo ar 16 Hydref 2024, pan gymeradwyodd y Cabinet ymgynghoriad ar y Strategaeth ddrafft, a daeth i ben ar 14 Mai 2024, pan gymeradwyodd y Cabinet yr argymhellion a oedd yn yr ail adroddiad ymgynghori ac adroddiad y Cyfarwyddwr Gweithredol dros Faterion Corfforaethol ac Adfywio (‘Adroddiad y Swyddog’). O hynny, gellir gweld y cynhaliwyd dau ymgynghoriad. Cynhaliwyd ail gam yr ymgynghoriad rhwng 22 Ionawr 2025 a 12 Mawrth 2025.[14]Y penderfyniad yw cau deg o'r llyfrgelloedd cyfagos llai a chanolbwyntio adnoddau mewn llyfrgelloedd yng nghanol trefi fel rhan o Hybiau Cymunedol. Mabwysiadwyd y Strategaeth gan y Cabinet ar 14 Mai 2025 i wireddu'r weledigaeth hon. Cytunwyd ar nifer o argymhellion eraill ar yr un pryd, gan gynnwys datblygu Gwasanaeth Allgymorth Cymunedol i liniaru effeithiau cau llyfrgelloedd mewn cymunedau, datgan bod yr adeiladau'n weddill i'r gofynion a chynnig lleoliadau addas ar gyfer Trosglwyddo Asedau Cymunedol er mwyn cynnal budd cymunedol, a chaniatáu trosglwyddo stoc llyfrgelloedd i grwpiau cymunedol â diddordeb at ddiben cefnogi Llyfrgelloedd Cymunedol Annibynnol; naill ai mewn cysylltiad â Throsglwyddo Asedau Cymunedol neu mewn adeiladau eraill.[15]Prif nodau'r Adolygiad o'r Gwasanaeth Llyfrgelloedd fu: (v) Amcan 1 – Gwella a datblygu argaeledd ac arlwy'r gwasanaethau llyfrgell (vi) Amcan 2 – Helpu preswylwyr i gael mynediad at wybodaeth, cyngor a chymorth mewn lleoliad Hwb (vii) Amcan 3 – Rhoi anghenion cymunedol wrth wraidd Hybiau canol trefi, cefnogi ac annog mwy o gydnerthedd ymhlith unigolion drwy gymorth a chyfeirio at wasanaethau (viii) Amcan 4 – Rhesymoli nifer yr adeiladau er mwyn gwneud y defnydd gorau o adnoddau a gwella'r arlwy cyffredinol[16]Mae'r model arfaethedig ar gyfer darpariaeth llyfrgelloedd yn cynnwys ‘hybiau’. Mae hwb wedi bod yn Llyfrgell Rhymni. Y cysyniad yw cynnwys amrywiaeth o wasanaethau'r Cyngor ar y safle. Diben rhai o'r gwasanaethau hynny yw mynd i'r afael ag anfantais economaidd-gymdeithasol. Newid arall oedd lleoli’r staff llyfrgell sy'n weddill mewn llai o leoliadau er mwyn osgoi ‘gweithio ar eich pen eich hun’ a rhoi terfyn ar gau amser cinio. Mae Ms Peters hefyd yn esbonio bod y Cyngor yn bwriadu darparu cymorth i gael mynediad at wasanaethau digidol a chatalog digidol y llyfrgell.[17]I liniaru'r effeithiau ar yr hyn y mae Ms Peters yn cyfeirio atynt fel y llyfrgelloedd cyfagos, mae ‘Gwasanaeth Allgymorth Cymunedol’ wedi'i ddatblygu. Bwriedir iddo helpu'r rhai nad ydynt yn gallu teithio. Yn hynny o beth, byddai'r gwasanaeth ‘LibraryLink’ yn parhau i ddosbarthu llyfrau i gartrefi'r rhai sydd angen y gwasanaeth hwnnw.[18]Pe bai gan grŵp cymunedol ddiddordeb mewn cymryd llyfrgell drosodd fel y gallai ddod yn ‘Llyfrgell Gymunedol Annibynnol’, byddai'r Cyngor yn cefnogi trosglwyddo'r stoc llyfrau a'r dodrefn cysylltiedig fel Trosglwyddiad Ased Cymunedol.[19]Nododd yr adroddiad ar yr ymgynghoriad cyntaf themâu allweddol. Roedd y rhain yn cynnwys hygyrchedd drwy gerdded a thrwy drafnidiaeth gyhoeddus neu breifat. Dywedwyd y byddai'r llyfrgell yn rhy bell i gerdded iddi, nad oedd trafnidiaeth gyhoeddus ar gael nac yn gyfleus, a bod parcio'n anodd. Roedd nifer o bobl a fynychodd ddigwyddiadau ymgynghori o'r farn bod eu llyfrgell yn achubiaeth, yn enwedig mewn lleoliadau â llai o gyfleusterau cymunedol, ac yn arbennig i'r rhai yr oedd eu hoedran neu eu hamgylchiadau personol yn gwneud y dewisiadau amgen yn anneniadol. Amlygwyd yr effaith bosibl ar y rhai â nodweddion gwarchodedig drwy gydol yr adroddiad.[20]Roedd y mwyafrif helaeth (85%) o’r farn y byddai’r cynnig yn golygu na fyddai’r Gymraeg yn cael ei thrin yn llai ffafriol. Fodd bynnag, gallai fod effaith negyddol drwy leihau mynediad at lyfrau a gwasanaethau Cymraeg os na chaiff hyn ei ystyried wrth gynllunio'r ddarpariaeth yn y dyfodol.[21]Er bod annibyniaeth ddigidol yn cael ei hystyried yn gadarnhaol ar y cyfan, nodwyd bod rhai pobl yn defnyddio'r llyfrgelloedd i gael mynediad at wasanaethau digidol a chyfrifiaduron ac nad oes ganddynt naill ai'r sgiliau na mynediad at ddyfeisiau/y rhyngrwyd mewn mannau eraill. Mae argaeledd gwasanaethau argraffu a llungopïo y tu allan i lyfrgelloedd yn gyfyngedig yn y rhan fwyaf o gymunedau. Crybwyllwyd ceiswyr gwaith fel grŵp sy'n dibynnu ar y llyfrgell am gymorth ac i gael mynediad at gyfrifiaduron. Byddai effaith ariannol ymweld â llyfrgelloedd ymhellach i ffwrdd yn cael effaith negyddol ar y grŵp hwn.[22]Ar y llaw arall, roedd rhywfaint o gefnogaeth i wasanaethau gwell mewn llai o leoliadau. Fodd bynnag, roedd y fantol yn amlwg yn erbyn y cynigion.[23]Pwysleisiodd Mr Howells fod yr ymgynghoriad wedi arwain at y canfyddiadau penodol hyn:(i) Dywedodd 15% o'r ymatebwyr nad oedd ganddynt fynediad fforddiadwy i'r rhyngrwyd.(ii) Y prif resymau a roddwyd gan yr ymgyngoreion dros eu gwrthwynebiad i'r Strategaeth oedd: a) Roedd problemau trafnidiaeth, gan gynnwys diffyg trafnidiaeth gyhoeddus, diffyg lleoedd parcio mewn lleoliadau hwb/canol trefi a'r cynnydd cysylltiedig mewn cost ac amser; b) Ni fyddai'r rhai sy'n ymweld â llyfrgelloedd ar droed ar hyn o bryd yn gallu cerdded i leoliad hwb (mae 70% o'r bobl ifanc a gwblhaodd yr arolwg a 58% o'r oedolion a ymatebodd i'r arolwg yn cerdded i'w llyfrgell leol ar hyn o bryd), yn enwedig plant ysgol sy'n ymweld ar ôl ysgol; c) Roedd pryderon penodol ynghylch yr effaith ar ardaloedd â lefelau uwch o amddifadedd ac ar y rhai â nodweddion gwarchodedig, yn enwedig o ran oedran ac anabledd;(iii) Nododd 67% o'r ymgyngoreion rwystrau i gael mynediad at yr hybiau arfaethedig yng nghanol trefi, gan gynnwys mynediad at leoedd parcio, mynediad at drafnidiaeth, cost teithio ac anallu i gerdded.(iv) Byddai model hwb yn effeithio ar blant ac oedolion ag anghenion dysgu ychwanegol, pobl hŷn, a'r rhai sydd angen mynediad at ddeunyddiau dysgu/darllen / cyfleusterau TG.[24]Roedd ail gam yr ymgynghoriad yn ymwneud â chynnig diwygiedig. Byddai dwy lyfrgell dref arall yn parhau ar agor, sef y rhai yn Nhrecelyn a Thredegar Newydd. Y rhesymau dros y newid oedd:
“Yn olaf, yn dilyn ymgynghoriad y cam cyntaf, yr argymhelliad yw y bydd y ddau leoliad sy'n gartref i'r llyfrgelloedd yn Nhrecelyn a Thredegar Newydd, yn Neuadd Goffa Trecelyn a Chanolfan Adnoddau'r Rhosyn Gwyn, yn y drefn honno, yn parhau fel llyfrgelloedd, gyda'r llyfrgell yn Nhredegar Newydd i gael ei hadolygu eto ymhen tair blynedd. Mae hyn oherwydd sefyllfa'r Cyngor fel ‘tenant angori’ a'r risg i ddarpariaeth ehangach yn y ddau leoliad pe bai'r Cyngor yn tynnu ei gymorth ariannol yn ôl. Yn ogystal, amlygodd yr ymgynghoriad cymunedol, yn enwedig yn y lleoliadau hyn ond nid ynddynt hwy yn unig, gryfder y teimlad, ar draws pob grŵp oedran, y byddai cau'r llyfrgelloedd yn cael effaith niweidiol sylweddol ar y cymunedau cyfagos. Mae cyfuno sefyllfa'r Cyngor fel tenant angori â safbwyntiau'r cymunedau yn awgrymu bod angen dull gweithredu gwahanol yn y lleoliadau hyn.”
[25]Roedd canlyniadau'r ail ymgynghoriad, mewn rhai agweddau, yn debyg i ganlyniadau'r ymgynghoriad cyntaf. Ystyriwyd pellteroedd cerdded ynghyd â'r effeithiau penodol ar blant, pobl hŷn a phobl ag anableddau. Yn y cyd-destun hwnnw, ystyriwyd dibynadwyedd trafnidiaeth gyhoeddus. Roedd croesdoriad rhwng plant a theuluoedd dan anfantais economaidd yn hynny o beth. Mynegodd nifer o athrawon ysgol eu pryderon. Nododd Adroddiad y Swyddog y pwyntiau fel a ganlyn:
“Cydnabyddir ei bod yn anodd iawn cyfrifo amseroedd teithio ar drafnidiaeth gyhoeddus gan nad yw'r llwybrau'n gyson, yn fapiadwy nac yn gallu cael eu mesur yn gywir. Fodd bynnag, mae Asesiad Strategol y Gwasanaeth Llyfrgelloedd yn rhoi trosolwg o'r opsiynau trafnidiaeth gyhoeddus a'r pellteroedd teithio. Bydd yr ystâd arfaethedig a fyddai'n cael ei chynnal gan y Cyngor yn bodloni'r gofynion o ran poblogaeth a thrafnidiaeth. Mae'r mapiau ar dudalennau 5 i 9 o'r Asesiad yn dangos amseroedd gyrru o 10 munud a phellteroedd ffordd o 2 filltir. Mae'r mapiau wedi'u cyfyngu i aneddiadau, lle mae'r poblogaethau â'r dwysedd uchaf yn byw. Mae tîm GIS (System Gwybodaeth Ddaearyddol) Llywodraeth Cymru wedi cadarnhau y bydd yr ystâd llyfrgelloedd arfaethedig yn bodloni'r targed lleoliad yn Safonau Llyfrgelloedd Cyhoeddus Cymru WPLS.”
[26]Fel y dengys brawddeg olaf y dyfyniad uchod, roedd gwybodaeth fanwl a chywir ar gael i'r Cyngor ac i Weinidogion Cymru er mwyn iddynt ddeall yr effeithiau ar bellter teithio ac amser teithio. Dangosir hyn gan yr e-bost dyddiedig 24 Ebrill 2025 gan Gynghorydd Llyfrgelloedd Gweinidogion Cymru i'r Cyngor, sy'n cofnodi nifer yr eiddo preswyl sy'n bodloni neu'n methu â bodloni'r meini prawf a nodir yn y Safonau Llyfrgelloedd.[27]Gan ddefnyddio data'r system gwybodaeth ddaearyddol, sefydlwyd bod y ddarpariaeth gwasanaeth bresennol yn golygu bod 97% o'r bron i 80,000 o anheddau yn y Fwrdeistref yn bodloni'r targed o 2.5 milltir neu amser teithio o 10 munud ar drafnidiaeth gyhoeddus. Byddai hynny'n gostwng i 88% ar sail y cynnig yn y Strategaeth. Safon y Llyfrgelloedd yw 75%. Fel y dywedodd y Cynghorydd Llyfrgelloedd, “Mae'r 8 pwynt gwasanaeth yr ydych yn eu cynnig yn dal i fodloni'r targed lleoliad”.[28]Argymhellodd Adroddiad y Swyddog y dylid cau deg llyfrgell ac y byddai gwasanaeth allgymorth cymunedol newydd yn lliniaru effeithiau'r cau. Ar y cyfan, byddai'r Strategaeth yn darparu gwasanaeth llyfrgell cynhwysfawr ac effeithlon, er byddai effaith ddiymwad ar ddefnyddwyr gweithredol y deg llyfrgell yr argymhellwyd eu cau.

Y MATER CYNTAF – Y DDYLETSWYDD LLYFRGELLOEDD; NEU'R SAIL O DAN A.7

[29]Y MATER CYNTAF – Y DDYLETSWYDD LLYFRGELLOEDD; NEU'R SAIL O DAN A.7 Fel y cytunwyd rhwng y partïon, y mater cyntaf yw a ddaeth y Diffynnydd yn rhesymol i'r casgliad y gallai'r holl breswylwyr ddefnyddio'r hybiau yng nghanol y trefi drwy ddulliau rhesymol, gan ystyried eu nodweddion gwarchodedig ac/neu eu hanfantais economaidd-gymdeithasol. Mae hwn yn amrywiad ar Sail 1, sy'n honni ei bod yn afresymol dod i'r casgliad y byddai'r Strategaeth yn darparu gwasanaeth llyfrgell cynhwysfawr ac effeithlon. Y sail gyfreithiol yw a.7 o Ddeddf 1964 (‘y Ddyletswydd Llyfrgelloedd’).[30]Yn unol ag a.7(1) o Ddeddf 1964, roedd y Diffynnydd, ac mae'r Diffynnydd o hyd, o dan ddyletswydd i ddarparu gwasanaeth llyfrgell cynhwysfawr ac effeithlon “i bawb sy'n dymuno gwneud defnydd ohono”. Fel cyflwyniad, eglurir yr adran yn Draper v Lincolnshire County Council [2014] EWHC 2388 yn §8:
“Yr hyn sy'n allweddol yw gallu rhesymol holl breswylwyr y sir i gael mynediad at y gwasanaeth. Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i'r pellteroedd a'r amser a gymerir i gyrraedd llyfrgell fod yn rhesymol, a bod yn rhaid bod modd mynd i'r afael ag unrhyw broblemau penodol, boed yn anableddau corfforol, neu'n broblemau sy'n deillio o oedran neu ystyriaethau teuluol. At hynny, gellir rhoi ystyriaeth briodol i gyfyngiadau cyllidebol wrth benderfynu ar natur y gwasanaeth, ar yr amod ei fod yn bodloni gofynion a.7 o Ddeddf 1964.”
[31]Gan droi at fanylion y darpariaethau, mae a.7 o Ddeddf 1964 yn nodi: (3) “Bydd yn ddyletswydd ar bob awdurdod llyfrgell ddarparu gwasanaeth llyfrgell cynhwysfawr ac effeithlon i bawb sy'n dymuno gwneud defnydd ohono,… [diddymwyd] Ar yr amod, er bydd gan awdurdod llyfrgell y pŵer i sicrhau bod cyfleusterau ar gyfer benthyca llyfrau a deunyddiau eraill ar gael i unrhyw bersonau, na fydd, yn rhinwedd yr is-adran hon, o dan ddyletswydd i sicrhau bod cyfleusterau o'r fath ar gael i bersonau ac eithrio'r rhai y mae eu preswylfa neu eu man gwaith o fewn ardal llyfrgell yr awdurdod neu sy'n cael addysg amser llawn o fewn yr ardal honno. (4) Wrth gyflawni ei ddyletswydd o dan yr is-adran flaenorol, rhaid i awdurdod llyfrgell roi sylw penodol i ddymunoldeb— a) sicrhau, drwy gadw stociau digonol, drwy drefniadau gydag awdurdodau llyfrgell eraill, a thrwy unrhyw ddull priodol arall, fod cyfleusterau ar gael ar gyfer benthyca llyfrau a deunydd printiedig arall, a lluniau, recordiau gramoffon, ffilmiau a deunyddiau eraill, neu gyfeirio atynt, sy'n ddigonol o ran nifer, amrywiaeth ac ansawdd i ddiwallu gofynion cyffredinol ac unrhyw ofynion arbennig oedolion a phlant; ac b) annog oedolion a phlant fel ei gilydd i wneud defnydd llawn o'r gwasanaeth llyfrgell, a darparu cyngor ynghylch ei ddefnyddio a sicrhau bod unrhyw wybodaeth lyfryddol a gwybodaeth arall y gall fod ei hangen ar bersonau sy'n ei ddefnyddio ar gael; a c) sicrhau, mewn perthynas ag unrhyw fater sy'n ymwneud â swyddogaethau'r awdurdod llyfrgell fel y cyfryw a swyddogaethau unrhyw awdurdod arall y gellir arfer ei swyddogaethau o fewn ardal y llyfrgell, fod cydweithrediad llawn rhwng y personau sy'n ymwneud â chyflawni'r swyddogaethau hynny.”.[32]Mae a.10 o Ddeddf 1964 yn nodi: (6) “Os— a) gwneir cwyn i'r Ysgrifennydd Gwladol bod unrhyw awdurdod llyfrgell wedi methu â chyflawni dyletswyddau sy'n ymwneud â'r gwasanaeth llyfrgell gyhoeddus a osodwyd arno gan neu o dan y Ddeddf hon; neu b) mae'r Ysgrifennydd Gwladol o'r farn y dylid cynnal ymchwiliad i weld a yw unrhyw fethiant o'r fath gan awdurdod llyfrgell wedi digwydd, ac, ar ôl peri i ymchwiliad lleol gael ei gynnal i'r mater, os yw'r Ysgrifennydd Gwladol wedi'i fodloni bod yr awdurdod llyfrgell wedi methu yn y fath fodd, caiff wneud gorchymyn sy'n datgan bod yr awdurdod yn ddiffygiol ac yn ei gyfarwyddo, at ddiben unioni'r diffyg, i gyflawni unrhyw rai o'i ddyletswyddau, yn y modd ac o fewn yr amser a bennir yn y gorchymyn. (7) Os bydd awdurdod llyfrgell y gwnaed gorchymyn mewn perthynas ag ef o dan yr is-adran flaenorol yn methu â chydymffurfio ag unrhyw un o ofynion y gorchymyn, caiff yr Ysgrifennydd Gwladol, yn hytrach na gorfodi'r gorchymyn drwy fandamws neu fel arall,— c) [diddymwyd] d) os yw'r awdurdod yn gyd-fwrdd, wneud gorchymyn sy'n darparu y bydd y bwrdd, ar ddyddiad a bennir ynddo, yn cael ei ddiddymu ac— i) y bydd yr awdurdodau sy'n ffurfio'r bwrdd, [diddymwyd] yn dod yn awdurdodau llyfrgell unwaith eto pan gaiff y bwrdd ei ddiddymu; ii) [diddymwyd] iii) y bydd swyddogaethau'r awdurdodau llyfrgell hynny sy'n ymwneud â'r gwasanaeth llyfrgell gyhoeddus, fel y'u pennir at y diben hwnnw yn y gorchymyn, yn cael eu trosglwyddo i'r Ysgrifennydd Gwladol, neu e) mewn unrhyw achos arall, wneud gorchymyn sy'n darparu y bydd swyddogaethau'r awdurdod sy'n ymwneud â'r gwasanaeth llyfrgell gyhoeddus yn cael eu trosglwyddo i'r Ysgrifennydd Gwladol. (8) Bydd pŵer a roddir gan is-adran (2) uchod i wneud gorchymyn yn arferadwy drwy offeryn statudol, a fydd yn ddarostyngedig i gael ei ddiddymu yn unol â phenderfyniad gan y naill Dŷ neu'r llall o'r Senedd. (9) Lle mae swyddogaethau awdurdod llyfrgell wedi'u trosglwyddo i'r Ysgrifennydd Gwladol o dan is-adran (2) uchod, caiff, ar unrhyw adeg, drwy orchymyn, drosglwyddo'r swyddogaethau hynny yn ôl i'r awdurdod, a chaiff y gorchymyn gynnwys unrhyw ddarpariaethau atodol sy'n ymddangos iddo'n hwylus at y diben hwnnw. (10) Bydd adran 324 o Ddeddf Iechyd y Cyhoedd 1936 [diddymwyd] (sy'n ymwneud â threuliau a gyfyd wrth arfer swyddogaethau corff sy'n ddiffygiol o dan y Ddeddf honno) yn gymwys mewn perthynas â threuliau a gyfyd gan yr Ysgrifennydd Gwladol wrth arfer swyddogaethau awdurdod llyfrgell fel pe bai'r Ysgrifennydd Gwladol yn Weinidog y cyfeirir ato ynddi a phe bai'r cyfeiriad at awdurdod lleol yn cynnwys unrhyw awdurdod llyfrgell.”[33]Mae a.16 o Ddeddf 1964 yn nodi:
“Caiff yr Ysgrifennydd Gwladol gynnal ymchwiliad i unrhyw fater sy'n ymwneud â swyddogaethau [diddymwyd] [awdurdod llyfrgell] o dan y Ddeddf hon.”
[34]Mae Mr Hughes yn dadlau, ac rwy'n cytuno, mai Gweinidogion Cymru sydd i ddiffinio a phenderfynu a gydymffurfir â'r Ddyletswydd Llyfrgelloedd. Mae gan Weinidogion Cymru y pwerau angenrheidiol i orfodi'r Ddyletswydd. Dim ond mewn achos clir, megis methiant llwyr i asesu angen neu ddull afresymol o asesu'r angen hwnnw, y dylai'r Llys ymyrryd: Bailey and others v London Borough of Brent [2011] EWHC 2572 (Admin) yn ôl Ousley B yn [94], gan dderbyn cyflwyniad Ms Laing, cwnsler. Mae rhwymedi amgen ar gael, ac mae'n un sy'n fwy addas.[35]Yn yr achos hwn, nid yw Llywodraeth Cymru wedi ymyrryd nac wedi mynegi unrhyw farn negyddol. Mae wedi cael digon o gyfle i wneud hynny a bydd wedi cadw Safonau Llyfrgelloedd Cyhoeddus Cymru mewn cof. Ymddengys fod tir cyffredin rhwng y partïon y byddai'n rhaid i'r Hawlydd fodloni'r ratio yn Bailey er mwyn llwyddo.[36]Yn y gwrandawiad ger fy mron, ceisiodd Mr Howells wneud hynny ar y sail bod y Cyngor wedi methu'n afresymol â sicrhau ei fod wedi'i hysbysu'n briodol ynghylch yr effeithiau ar hygyrchedd. Ni roddwyd sylw i'r pellteroedd teithio a'r anawsterau trafnidiaeth a fyddai'n deillio o'r cynigion i'r fath raddau fel bod y methiant yn afresymol yn ôl egwyddor Wednesbury. Ni fyddai'r rhai hynny mewn cymunedau y tu allan i'r prif aneddiadau yn gallu cael mynediad at wasanaethau llyfrgell drwy ddulliau rhesymol. Pwysleisiodd nad oedd gan 12% o ddefnyddwyr llyfrgelloedd fynediad fforddiadwy i'r rhyngrwyd gartref. Er bod yr adroddiad ar yr ymgynghoriad wedi amlygu bod gan 78% o'r ymatebwyr fynediad fforddiadwy i'r rhyngrwyd gartref, tynnodd sylw at weddill yr ymatebwyr nad oedd ganddynt fynediad o'r fath.[37]Cydnabu'r Cyngor y byddai “rhywfaint o ostyngiad o ran bodloni Safonau Llyfrgelloedd Cyhoeddus Cymru” a bod hyn yn anochel oherwydd y byddai maint yr ystâd yn cael ei leihau. Fodd bynnag, mesur yw hwnnw o'i gymharu â'r llinell sylfaen bresennol yng Nghaerffili. Mae mesurau eraill. Un mesur yw cymharu'r ddarpariaeth yng Nghaerffili â'r ddarpariaeth mewn awdurdodau llyfrgell eraill. Canfu'r Cyngor mai ef sy'n gwario fwyaf. O'i roi mewn ffordd arall, o blith pob un o'r 22 awdurdod lleol yng Nghymru, Caerffili sy'n gwario fwyaf ar ei offer a'i adeiladau.[38]Dull arall oedd ystyried defnydd drwy gyfeirio at nifer yr ymwelwyr, nifer y llyfrau a fenthycir, nifer y defnyddwyr gweithredol a'r amser a dreulir yn defnyddio cyfrifiaduron llyfrgell. Pan wnaed hynny, roedd y data'n dangos bod Lleoliadau'r Hybiau Cymunedol yn darparu cyfran fwy o'r gwasanaethau llyfrgell na'r llyfrgelloedd y cynigiwyd eu cau. Er enghraifft, mae'r wyth llyfrgell sy'n weddill yn cyfrif am 81% o nifer yr ymwelwyr.[39]Fodd bynnag, mae Safonau Llyfrgelloedd Cyhoeddus Cymru (‘y Safonau’) yn cynnwys trothwyon ar gyfer pellteroedd teithio, sydd wedi'u graddnodi yn ôl dwysedd poblogaeth. Asesiad y Cyngor oedd y byddai'r gofynion o ran poblogaeth a thrafnidiaeth yn cael eu bodloni. Gwnaeth hynny drwy ddefnyddio amseroedd gyrru o 10 munud a phellteroedd ffordd o 2 filltir. Mae Llywodraeth Cymru o'r farn y byddai'r ddarpariaeth llyfrgelloedd arfaethedig yn bodloni'r Safonau o ran lleoliad.[40]O'i gymharu â Safonau eraill, byddai'r cynigion yn cael effeithiau negyddol: byddai lefelau staffio yn is na'r gofyniad cyfwerth ag amser llawn a'r gofyniad o ran cymwysterau, fel sy'n wir ar hyn o bryd. Yn yr un modd, ni fyddai'r modd y mae'n caffael stoc yn bodloni'r Safon, fel sy'n wir ar hyn o bryd. Ar y cyfan, daeth yr adroddiad i'r casgliad:
“Mae'r Cyngor o dan ddyletswydd statudol i gynnal Gwasanaeth Llyfrgell cynhwysfawr ac effeithlon fel sy'n ofynnol gan Ddeddf Llyfrgelloedd Cyhoeddus ac Amgueddfeydd 1964. Wrth wneud yr argymhellion i symud i fodel o saith Hwb Cymunedol yng nghanol trefi, ynghyd â'r llyfrgell yn Nhredegar Newydd, bydd darpariaeth ddigonol yn cael ei chynnal ar draws y fwrdeistref sirol, gyda chymorth y Gwasanaeth Allgymorth Cymunedol newydd. Mae cyfanswm y ddarpariaeth yn y deg safle yr argymhellir eu cau, yn gymesur, yn llai nag yn safleoedd arfaethedig yr Hybiau Cymunedol. Gwnaed pob ymdrech resymol i liniaru'r effaith ar gymunedau a fydd yn colli llyfrgell leol, drwy'r Gwasanaeth Allgymorth Cymunedol, drwy'r cymorth sydd ar gael i helpu i sefydlu Llyfrgelloedd Cymunedol Annibynnol a thrwy'r opsiynau ar gyfer Trosglwyddo Asedau Cymunedol mewn perthynas ag adeiladau llyfrgelloedd. Bydd canolbwyntio adnoddau'r gwasanaethau llyfrgell mewn llai o leoliadau yn creu'r capasiti i ddatblygu'r gwasanaeth, rhoi terfyn ar sefyllfaoedd lle mai un aelod o staff yn unig sydd ar ddyletswydd, galluogi'r llyfrgelloedd i fod ar agor amser cinio ac integreiddio'r gwasanaeth i fodel Hwb Cymunedol, yn dilyn y llwyddiannau yn Hwb Llyfrgell Rhymni, sy'n cynnwys mwy o ymwelwyr yng nghanol y dref, mwy o fenthyca llyfrau, mwy o gydweithio mewn partneriaeth a mwy o bobl yn cael cymorth drwy gymorth cyfannol a chydweithio ar draws adrannau ac ar draws sectorau.”
[41]Rwyf wedi dod i'r casgliad bod y Cyngor wedi dod i'r casgliad yn rhesymol ac yn rhesymegol fod y Ddyletswydd Llyfrgelloedd wedi'i chyflawni. Nid oes modd dadlau bod ei gasgliad naill ai'n afresymol neu'n afresymegol, am y rhesymau canlynol.[42]Yn gyntaf, mae unrhyw newid yn y ddarpariaeth yn sicr o arwain at newid canlyniadol o ran hygyrchedd. Nid yw newid yn gyfystyr yn uniongyrchol neu’n anochel i dderbynioldeb. Yn hytrach, mae derbynioldeb, gan gyfeirio at y Ddyletswydd Llyfrgelloedd, yn ymarfer gwerthusol lle bydd y ffactorau perthnasol a'r pwysau sydd i'w rhoi iddynt yn amrywio o le i le, a hefyd o bryd i'w gilydd. Mae'r gwerthusiad hwnnw'n un sydd i'w gynnal gan swyddogion ac aelodau'r awdurdod llyfrgell penodol, ar sail safbwyntiau a phrofiad y bobl sy'n byw yno. Mae hefyd i'w asesu gan Lywodraeth Cymru yn unol â'r drefn reoleiddio o dan Ddeddf 1964.[43]Mae hwn yn ymarfer aml-ffactor a gwerthusol, a gyflawnwyd gan y rhai sydd â gwybodaeth leol a chyfrifoldeb lleol. Mae'r hyn sy'n gyfystyr â hygyrchedd rhesymol, neu nad yw'n gyfystyr â hynny, mewn lle ac ar adeg benodol yn gwestiwn y byddai angen tystiolaeth ar y Llys hwn mewn perthynas ag ef, y gallai ddod i'r casgliad ar ei sail fod y trothwy uchel ar gyfer dangos casgliad afresymol wedi'i gyrraedd.[44]Mae hygyrchedd yr wybodaeth a'r wybodaeth ymarferol y gall llyfrgell eu cynnwys yn darged sy'n newid yn gyson. Mae'r modd y mae llyfrgelloedd yn cyfrannu fel gwasanaeth i'r cyhoedd yn ddeinamig ac mae bellach yn wahanol i'r hyn ydoedd pan greodd y Senedd y Ddyletswydd Llyfrgelloedd ym 1964. Efallai fod y galw am fenthyca recordiau gramoffon yn llai nag y bu ar un adeg.[45]Yn ail, mae'n berthnasol bod llinell sylfaen y ddarpariaeth yng Nghaerffili yn gymharol uchel, ac yn wir yr uchaf yng Nghymru. Roedd gan y Cyngor hawl i roi'r ffaith hon i ystyriaeth a'i hymgorffori yn ei asesiad o gydymffurfiaeth â'r Ddyletswydd Llyfrgelloedd (gweler a.7(2)(a) Deddf 1964).[46]Yn drydydd, byddai effeithiau a chanlyniadau y gellid eu nodi. Aseswyd y rhain drwy gyfres o un ar bymtheg o ‘asesiadau effaith integredig’ (‘AEIau’). Yr asesiad ar gyfer Abertridwr oedd yr enghraifft a ystyriwyd yn ystod y dadleuon, er mwyn dangos pwyntiau y gellid eu gwneud i raddau amrywiol mewn perthynas â lleoliadau eraill.[47]Mae asesiad Abertridwr yn nodi effaith negyddol pellter teithio hwy (3 i 4 milltir; mae'r papurau'n cynnwys 3.1 a 3.6 milltir fel y pellter teithio) i'r Hwb yng Nghaerffili. Gallai pobl iau sy'n dibynnu ar gludiant gan rieni gael eu heffeithio. Nodwyd ynysigrwydd cymdeithasol fel effaith bosibl ar rai pobl hŷn. Yn erbyn y pwyntiau hyn, rhoddwyd y gwasanaeth bws bob 20 munud a'r daith fer yn erbyn yr ystod ehangach o wasanaethau a darpariaeth yn yr Hwb o'i gymharu â'r ddarpariaeth bresennol yn Abertridwr. Nodwyd bod teithio am ddim ar gael i'r rhai dros 60 oed. Aeth yr asesiad yn ei flaen i asesu poblogaethau a dosbarthiad y boblogaeth gan gyfeirio at ddata Cyfrifiad 2021 ar gyfer dalgylch Llyfrgell Abertridwr. Yna, ystyriodd effeithiau posibl gan gyfeirio at nodweddion gwarchodedig, anfantais economaidd-gymdeithasol ac amcanion llesiant.[48]Roedd y Strategaeth, a'r model yr oedd y Strategaeth yn seiliedig arno, hefyd yn cynnwys y posibilrwydd o ehangu'r Gwasanaeth LibraryLink, y bwriedir iddo gefnogi pobl sy'n gaeth i'w cartrefi a phobl agored i niwed, ynghyd â Gwasanaeth Allgymorth Cymunedol. Roedd yn rhaid i'r asesiad o'r effeithiau, o reidrwydd, roi'r elfennau hyn o'r model i ystyriaeth i'r graddau yr oeddent yn tueddu i liniaru rhai o effeithiau'r pellter teithio cynyddol.[49]Deuthum i'r casgliad bod yr asesiadau'n gynhwysfawr, yn deg ac yn gytbwys. Maent yn gorff sylweddol o waith sydd wedi'i grynhoi'n systematig. Ymddangosent i mi yn gymorth addas wrth wneud penderfyniadau.[50]Roedd gan y penderfynwr yr wybodaeth a oedd yn dangos y byddai'n rhaid i rai pobl deithio ymhellach. Roedd hynny wedi'i feintioli. Beth bynnag, mae'r penderfynwyr yn adnabod eu hardal eu hunain, a sut, yn ymarferol, y mae pobl yn mynd o ‘A’ i ‘B’.[51]Yn bedwerydd, cafodd y Cyngor gyngor cywir a gofalus ynghylch pellteroedd teithio ac amseroedd teithio, gan gynnwys drwy gyfeirio at y Safonau Llyfrgelloedd: gweler y deunydd ym mharagraffau ‎26 a ‎27 uchod.[52]Yn bumed, mae Deddf 1964 yn rhoi pwerau sylweddol i Weinidogion Cymru fonitro darpariaeth gwasanaethau llyfrgell ac ymyrryd. Mae'n berthnasol i'r sail adolygu hon fod Gweinidogion Cymru wedi asesu'r Strategaeth ac nad ydynt wedi gwrthwynebu. O ystyried rôl Gweinidogion Cymru wrth oruchwylio'r modd y darperir gwasanaethau llyfrgell gan holl awdurdodau llyfrgell Cymru, bydd y Llys hwn yn rhoi parch arbennig i farn awdurdod gwybodus, arbenigol a chynrychioliadol.[53]Mae Gweinidogion Cymru wedi cyhoeddi fframweithiau ansawdd olynol ar gyfer Safonau Llyfrgelloedd. Dyma ragair y Gweinidog i'r 7fed Argraffiad:
“Rwy'n ymwybodol bod angen cydbwyso darpariaeth gwasanaeth llyfrgell ochr yn ochr â gofynion eraill. Rhaid i bob awdurdod lleol ystyried yn ofalus yr hyn sy'n ymarferol ac yn bosibl i'w ddarparu, ond gan gadw mewn cof bob amser y gofyniad statudol i ddarparu ‘gwasanaeth cynhwysfawr ac effeithlon’ fel sy'n ofynnol gan Ddeddf Llyfrgelloedd Cyhoeddus ac Amgueddfeydd 1964. Mae Safonau Llyfrgelloedd Cyhoeddus Cymru yn darparu'r fframwaith ar gyfer asesu lefel y ddarpariaeth. Maent hefyd yn fecanwaith i alluogi cynllunio ac i gefnogi gwella gwasanaethau llyfrgell, sy'n ofyniad o dan Ddeddf Llyfrgelloedd Cyhoeddus ac Amgueddfeydd 1964.”
[54]Fel y mae'r Gweinidog yn nodi, mae'r ddyletswydd i ddarparu ‘gwasanaeth cynhwysfawr ac effeithlon’ bob amser yn gorwedd gyda’r awdurdod llyfrgell. Cytunaf y gellir cydbwyso hynny yn erbyn gofynion eraill.[55]Yn chweched, mynegir gofynion eraill yn yr achos hwn drwy CATC y Cyngor, sy'n datgelu angen gwirioneddol a dybryd i sicrhau arbedion effeithlonrwydd ac arbedion ariannol. Yn fy marn i, mae cysylltiad gwirioneddol rhwng cyflawni'r Ddyletswydd Llyfrgelloedd a dyletswyddau'r Cyngor i reoli ei gyllid yn effeithiol. Mae'r cysylltiad hwn i'w weld yn y defnydd o'r ymadrodd ‘gwasanaeth cynhwysfawr ac effeithlon’. Mae'r ymadrodd hwn yn cwmpasu rhai o'r ffactorau sydd ac a oedd ar waith yn y Strategaeth ac ym mhenderfyniad y Cyngor. Roedd yn ceisio llunio strategaeth a oedd yn gynhwysfawr yng nghyd-destun anghenion cyfredol a chyfoes, gan ddefnyddio arian cyhoeddus ar yr un pryd mewn modd a oedd yn sicrhau'r gwerth gorau.[56]Roedd y cysyniad o gydleoli gwasanaethau, gan gynnwys gwasanaethau llyfrgell, o fewn y prif aneddiadau, yn amlwg ynddo'i hun yn fodd o ddarparu mynediad cynhwysfawr ac o wneud hynny'n effeithlon. Nid hwn oedd yr unig ddull, ond yn ddiamau roedd yn un ateb rhesymol i'r ystod o faterion yr oedd y Cyngor yn ceisio mynd i'r afael â hwy.[57]Yn olaf, o ystyried y Ddyletswydd Llyfrgelloedd fel yr eglurwyd yn Bailey, ni ellir dweud bod rhywbeth wedi mynd o'i le yn ddifrifol yn y penderfyniad hwn fel ei fod yn briodol gwneud cais am adolygiad barnwrol, yn hytrach na defnyddio'r mecanwaith statudol amgen i Weinidogion Cymru ymyrryd. Am yr holl resymau hyn, nid oes modd dadlau Sail 1. I'r gwrthwyneb, mae'r deunyddiau yn yr achos hwn yn dangos bod dadansoddiad trylwyr a gwrthrychol wedi bod yn sail i werthusiad o'r llu o ffactorau a oedd ar waith, a arweiniodd at gasgliad cyfreithlon.

YR AIL A'R TRYDYDD MATER: CYDRADDOLDEB, ANGHYDRADDOLDEB A PHLANT

[58]YR AIL A'R TRYDYDD MATER: CYDRADDOLDEB, ANGHYDRADDOLDEB A PHLANT Y dyletswyddau, i grynhoi Mae'r ail a'r trydydd mater yn ymwneud ag asesu ac adrodd ar effaith y cynnig er mwyn i'r Cyngor allu cyflawni tair dyletswydd yn gyfreithlon, sef dyletswydd cydraddoldeb y sector cyhoeddus, y ddyletswydd economaidd-gymdeithasol a'r ddyletswydd i ddiogelu a hyrwyddo lles plant.[59]Yr ail fater yw a oedd asesiadau o'r effaith ar gydraddoldeb y Cyngor yn ddigonol i gyflawni Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus yn a.149 o Ddeddf 2010 (‘DCSC’). Rhoddir sylw penodol i'r cwestiwn a ddibynnwyd yn briodol ar y Gwasanaeth Allgymorth Cymunedol fel mesur lliniaru er mwyn cydymffurfio ag adran 149(3) o Ddeddf 2010 ac a roddwyd sylw dyledus i'r angen i hyrwyddo lles y plentyn, yn unol ag a.11 o Ddeddf Plant 2004. Ar y cyfan, a oedd yr adroddiadau'n ddigonol yn hyn o beth?[60]Y trydydd mater yw a gydymffurfiodd y Cyngor â'r ddyletswydd economaidd-gymdeithasol yn a.1 o Ddeddf 2010, fel y'i datblygwyd ymhellach yng nghanllawiau statudol Gweinidogion Cymru dyddiedig 9 Ebrill 2025.[61]Mae'r egwyddorion cyfreithiol perthnasol ar gyfer y DCSC yn dra hysbys. Mae'r darn yn R (Bracking) v Secretary of State for Work and Pensions [2014] Eq LR 60 yn [26], yn ôl McCombe LJ, wedi'i ddyfynnu mewn cannoedd o achosion a chyda chymeradwyaeth, gan gynnwys yn R (Bridges) v Chief Constable of South Wales Police [2020] 1 W.L.R. 5037, yn enwedig yn [175-182], ac ar fwy nag un achlysur yn y Goruchaf Lys: R (Marouf) v SSHD [2023] UKSC 23 yn [14].[62]Rhaid cyflawni'r ddyletswydd yn drylwyr o ran sylwedd, gyda meddwl agored ac nid meddwl caeedig ynghylch y canlyniad. Er mwyn gwneud hynny, rhaid i'r wybodaeth angenrheidiol a pherthnasol fod ar gael neu rhaid cymryd camau rhesymol i'w chael. Canlyniad pwysig hyn yw bod y penderfynwr wedi ymgymryd, ei hun, â phroses a fydd yn cynorthwyo i wneud penderfyniadau gwell ac yn rhoi hyder ac atebolrwydd i'r rhai yr effeithir arnynt. Yn y modd hwn, rhoddir ystyriaeth i effaith bosibl polisi newydd ar adrannau penodol o'r boblogaeth.[63]Mae'r ddyletswydd economaidd-gymdeithasol yn a.1(1) o Ddeddf 2010 yn ei gwneud yn ofynnol i'r Cyngor roi sylw dyledus i ddymunoldeb arfer ei swyddogaethau mewn modd sydd wedi'i gynllunio i leihau'r anghydraddoldebau o ran canlyniadau sy'n deillio o anfantais economaidd-gymdeithasol. Mae Gweinidogion Cymru wedi llunio canllawiau statudol (Ebrill 2025) y mae'n rhaid eu hystyried: a.1(2) o Ddeddf 2010.[64]Mae Gweinidogion Cymru wedi diffinio anfantais economaidd-gymdeithasol fel:
“Byw mewn amgylchiadau cymdeithasol ac economaidd llai ffafriol na phobl eraill yn yr un gymdeithas. Mae anfantais economaidd-gymdeithasol yn gallu bod yn anghymesur mewn cymunedau buddiant a chymunedau lle, gan arwain at ragor o anghydraddoldeb canlyniadau, sy’n gallu bod yn waeth wrth ystyried rhyngblethedd.”
[65]Nid yw penderfyniad strategol yn cynnwys penderfyniadau ‘o ddydd i ddydd’, ond mae'n ymwneud â mesurau sy'n cyflawni diben statudol dros gyfnod sylweddol o amser.[66]Mae adran 28 o Ddeddf Plant 2004, i'r graddau sy'n berthnasol, yn nodi:
“Trefniadau i ddiogelu a hyrwyddo lles: Cymru (1) Mae'r adran hon yn berthnasol i bob un o'r canlynol—(a) awdurdod lleol yng Nghymru… (2) Rhaid i bob unigolyn a chorff y mae'r adran hon yn berthnasol iddo wneud trefniadau i sicrhau– (a) bod eu swyddogaethau'n cael eu cyflawni gan roi sylw i'r angen i ddiogelu a hyrwyddo lles plant…”
[67]Mae Mr Howells yn dyfynnu'r cymarebau yn nyfarniadau'r Goruchaf Lys ynghylch buddiannau pennaf. Mae gan blant hawl sylweddol i'w buddiannau pennaf gael eu hystyried yn bennaf mewn achosion lle ceir buddiannau sy'n cystadlu â'i gilydd. Ni ellir trin unrhyw ystyriaeth arall fel un sydd, yn ei hanfod, yn fwy arwyddocaol. Rhaid ystyried yr effaith ar grwpiau o blant mewn penderfyniadau perthnasol: Zoumbas v Secretary of State for the Home Department [2013] 1 W.L.R. 3690 yn [10]; R (DA) v Secretary of State for Work and Pensions [2019] 1 W.L.R. 3289 yn [68].[68]Yn R (HC) v Secretary of State for Work and Pensions [2017] UKSC 73; [2019] AC 845, dywedwyd bod y ddyletswydd o dan a.11 o Ddeddf Plant 1989 (yr hyn sy'n cyfateb yn Lloegr i a.28 yng Nghymru) yn gyfystyr â'r un peth ag Erthygl 24(2) o Siarter Hawliau Sylfaenol yr UE ac Erthygl 3(1) o Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn. Mae'r ddyletswydd o dan a.11 o Ddeddf 1989 yn Lloegr yr un fath â'r ddyletswydd o dan a.28 yng Nghymru o dan Ddeddf 2004. O'i roi'n fwy cryno, mae Mr Howells yn dadlau bod y ddyletswydd o dan a.28 yn cyfateb i'r rhwymedigaeth ynghylch buddiannau pennaf o dan y Confensiynau. Dychwelaf at y cwestiwn hwn isod.

Dadansoddiad

[69]Dadansoddiad Fel mewn perthynas â'r Ddyletswydd Llyfrgelloedd, eglurir achos yr Hawlydd drwy ddefnyddio'r enghraifft o gau Llyfrgell Abertridwr. Mae'r Hawlydd yn gwneud yr un pwyntiau neu bwyntiau tebyg mewn perthynas â'r achosion eraill o gau llyfrgelloedd.[70]Mae oedran, plant ac anabledd yn dair rhan o'r asesiad y mae'r Hawlydd yn eu beirniadu. Cyn troi at y rheini, gwnaf ddau sylw rhagarweiniol.[71]Yn gyntaf, ni fyddwn yn derbyn mai'r unig fesur perthnasol o effaith a derbynioldeb yw'r un sy'n cyfeirio at y llinell sylfaen bresennol. Nid wyf yn mabwysiadu ffocws unigol ar asesiad cymharol, er fy mod yn derbyn bod asesiadau cymharol o'r fath yn nodwedd o asesiadau'r Cyngor ei hun a bod gan yr Hawlydd, wrth gwrs, hawl i fynd i'r afael â'r rheini.[72]Yn ail, mae'r DCSC yn gymwys i bob corff cyhoeddus wrth arfer ei holl swyddogaethau, felly egluraf mai dim ond at awdurdodau lleol, a dim ond at eu penderfyniadau polisi, yr wyf yn cyfeirio yma. Mae'r asesiad penodol hwn o'r DCSC yn rhan o'r broses o wneud penderfyniadau a gynhelir gan awdurdod lleol wrth arfer un o'i nifer o swyddogaethau statudol. Mae cyd-destun a sylwedd y penderfyniad yn bwysig: Powell v Dacorum Council [2019] EWCA Civ 23 yn [44], yn ôl McCombe LJ.[73]Nid adolygiad o rinweddau yw adolygiad barnwrol o asesiad DCSC o’r fath. At hynny, nid yw'n gyfle i gynnal dadansoddiad fforensig gormodol o'r asesiad o'r DCSC. Nid yw'r gofyniad am asesiad trylwyr i lywio'r modd y cyflawnir y DCSC o reidrwydd yn cyfateb yn uniongyrchol i feirniadaeth fforensig gan y Llys hwn o'r asesiad hwnnw. Mae'r Llys hwn yn ymwneud â sicrhau:(1) bod y penderfynwr wedi cyflawni'r ddyletswydd statudol fel yr eglurwyd yn yr achosion a ddyfarnwyd bod angen llymder; ac(2) ei fod wedi gwneud hynny heb fethu ag ystyried ystyriaethau perthnasol, heb gamgymeriad ffeithiol, heb fylchau rhesymegol nac unrhyw wall arall o ran cyfraith gyhoeddus. Mae'n bosibl bod gwall sylfaenol sy'n tanseilio'r asesiad. Mae'n ddigon posibl y byddai hynny'n golygu bod angen diwygio'r asesiad a bod angen gwneud y penderfyniad eto ar sail asesiad sy'n gyfreithiol gadarn. Ond mae'r Llys hefyd yn ffurfio barn am gyfanrwydd y dull o ymdrin â'r DCSC, gan roi sylw priodol i wybodaeth, profiad ac arbenigedd cymharol y rhai a baratôdd yr asesiad, ac i wybodaeth, profiad ac arbenigedd y Llys.[74]Gan droi at gyflwyniadau Mr Howells, nododd, yn gywir, nad oedd adran 11 (Pŵer Statudol) o'r Adroddiad i'r Cabinet Arbennig dyddiedig 14 Mai 2025 yn cynnwys cyfeiriad at Ddeddf 2010 nac at y DCSC. Nid wyf o bell ffordd wedi fy argyhoeddi mai diben yr adran hon o'r adroddiad oedd unrhyw beth heblaw mynegiant o'r sail statudol yr oedd y Cyngor yn gallu gwneud y penderfyniad a oedd yn cael ei argymell i'r Cabinet Arbennig. Dyna pam y cyfeiriodd at Ddeddf 1964 a Deddf Llywodraeth Leol 2000.[75]At hynny, ni all fod unrhyw amheuaeth o gwbl bod y Cabinet Arbennig wedi cael gwybod am y DCSC, a'i fod yn ei ddeall. Trafodwyd yr AEIau yn y cyfarfod ac mae'r drafodaeth honno wedi'i chofnodi yn y Cofnodion. Mae'r AEIau yn cyfeirio'n benodol at y DCSC ac mae eu strwythur systematig yn adlewyrchu'r nodweddion gwarchodedig perthnasol. Mae'r disgrifiad o'r DCSC yn yr AEIau yn grynodeb digonol:
“Mae Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus yn ei gwneud yn ofynnol i'r Cyngor roi “sylw dyledus” i'r angen i ddileu gwahaniaethu anghyfreithlon, aflonyddu ac erledigaeth; hyrwyddo cyfle cyfartal rhwng gwahanol grwpiau; a meithrin cysylltiadau da rhwng gwahanol grwpiau). Sylwer y gall fod gan unigolyn fwy nag un nodwedd warchodedig.”
[76]Nid oedd yn ofynnol i'r AEIau ddyfynnu a.149 o Ddeddf 2010 yn llawn. Dogfennau ymarferol ydynt, nid traethodau cyfreithiol.[77]Fodd bynnag, mae'r Hawlydd hefyd yn beirniadu cynnwys yr AEIau. Strwythur yr AEIau yw defnyddio tablau sy’n cynnwys pedair colofn. Mae’r colofnau hynny’n nodi’r nodwedd warchodedig, a oes effaith, unrhyw fesurau lliniaru os oes effaith negyddol, a chrynodeb o’r dystiolaeth a ddefnyddiwyd.[78]O ran oedran, dywedir na wnaed unrhyw ymdrech i gyfrifo'r amser teithio ar drafnidiaeth gyhoeddus. Gwneir pwynt tebyg mewn perthynas â phlant a fyddai'n colli'r gallu i ddefnyddio llyfrgell Abertridwr ar ôl ysgol ac na fyddent, o bosibl, yn gallu teithio i Gaerffili. Nid yw'r mesur lliniaru a nodir yn mynd i'r afael â sefyllfa'r plant hynny na fyddent yn gallu defnyddio'r llyfrgell i gael mynediad i'r rhyngrwyd. Gwneir pwynt tebyg mewn perthynas ag anabledd, sef bod yr AEIau yn cyfeirio at yr hybiau yng nghanol y trefi pan na fyddai rhai pobl o fewn grwpiau o'r fath, mewn gwirionedd, yn gallu teithio i'r dref.[79]Cyfeiriodd Mr Howells at y pedwerydd pwynt yn y crynodeb adnabyddus o'r egwyddorion yn Bracking, sy'n ymdrin â dileu risg, sef:
“Rhaid i Weinidog asesu'r risg o unrhyw effaith andwyol a'i graddau, a'r ffyrdd y gellir dileu risg o'r fath, cyn mabwysiadu polisi arfaethedig ac nid dim ond fel “ymgais hwyr i adfer y sefyllfa”, ar ôl i benderfyniad terfynol gael ei wneud: yn ôl Moses LJ, yn eistedd fel Barnwr y Llys Gweinyddol, yn Kaur & Shah v LB Ealing [2008] EWHC 2062 (Admin) yn [23 – 24].”
[80]Mae'n werth nodi a.149(1) er mwyn deall sut y mae hyn yn gymwys:(1) Rhaid i awdurdod cyhoeddus, wrth arfer ei swyddogaethau, roi sylw dyledus i'r angen i — (a) dileu gwahaniaethu, aflonyddu, erledigaeth ac unrhyw ymddygiad arall a waherddir gan neu o dan y Ddeddf hon; (b) hyrwyddo cyfle cyfartal rhwng unigolion sy'n rhannu nodwedd warchodedig berthnasol ac unigolion nad ydynt yn ei rhannu; (c) meithrin cysylltiadau da rhwng unigolion sy'n rhannu nodwedd warchodedig berthnasol ac unigolion nad ydynt yn ei rhannu;(2) Rhaid i unigolyn nad yw'n awdurdod cyhoeddus ond sy'n arfer swyddogaethau cyhoeddus, wrth arfer y swyddogaethau hynny, roi sylw dyledus i'r materion a grybwyllir yn is-adran (1).(3) Mae rhoi sylw dyledus i'r angen i hyrwyddo cyfle cyfartal rhwng unigolion sy'n rhannu nodwedd warchodedig berthnasol ac unigolion nad ydynt yn ei rhannu yn golygu rhoi sylw dyledus, yn benodol, i'r angen i- (a) ddileu neu leihau'r anfanteision a ddioddefir gan unigolion sy'n rhannu nodwedd warchodedig berthnasol ac sy'n gysylltiedig â'r nodwedd honno; (b) cymryd camau i ddiwallu anghenion unigolion sy'n rhannu nodwedd warchodedig berthnasol sy'n wahanol i anghenion unigolion nad ydynt yn ei rhannu;[81]Nid yw lliniaru gyfystyr â dileu. Mae a.149(1)(a) yn ei gwneud yn ofynnol rhoi sylw dyledus i'r angen i ddileu'r ymddygiad a waherddir gan Ddeddf 2010, gan gynnwys gwahaniaethu, aflonyddu ac erledigaeth. Y ddyletswydd cydraddoldeb yn a.149(1)(b) yw'r ddyletswydd i roi sylw i'r angen i hyrwyddo cyfle cyfartal i'r rhai sydd â nodweddion gwarchodedig. Mae hyn yn cynnwys dileu neu leihau anfanteision a chymryd camau i ddiwallu anghenion y rhai sydd â nodweddion gwarchodedig perthnasol: a.149(3). Mae'r mesurau lliniaru yn yr AEIau yn ymwneud â'r materion a nodir yn a.149(3). Yr anghenion y mae dyletswydd i roi sylw iddynt yw:(1) dileu gwahaniaethu (ac aflonyddu ac erledigaeth); a(2) dileu neu leihau anfanteision a chymryd camau i ddiwallu anghenion wrth hyrwyddo cyfle cyfartal.[82]Mae lliniaru yn lleihau graddau effaith. Mae mesur lliniaru yn dal i fod yn fesur lliniaru os nad yw'n dileu'r effaith, ond yn lleihau ei heffeithiau. Yn y cyd-destun hwn, gall lliniaru hefyd gynnwys darpariaethau digolledu neu ffactorau sy'n gwrthbwyso effeithiau negyddol. Roedd gan y Cyngor hawl i ystyried bod nifer uwch o ddiwrnodau agor yn lliniaru effaith y cynnydd mewn pellter ac amser teithio. Yn yr un modd, roedd gan y Cyngor hawl i roi ystyriaeth i'r ffyrdd y byddai'r ddarpariaeth o ddeunyddiau a gweithgareddau yn fwy yn Hwb Caerffili, o'i chymharu â Llyfrgell Abertridwr.[83]Os na roddir mesurau lliniaru i ystyriaeth, yna mae'r asesiad yn gamliwiedig ac yn afrealistig. Gall hefyd fod yn anghyfreithlon gan y byddai'n methu ag ystyried mater perthnasol. Gall pobl resymol anghytuno ynghylch rhinweddau cymharol y nodweddion hyn o'r cynnig, ond nid yw'r dull gweithredu na'r dadansoddiad yn datgelu unrhyw fethiant i asesu nac i roi sylw dyledus i hyrwyddo cyfle cyfartal, sef yr hyn y mae a.149(1)(b) o Ddeddf 2010 wedi'i gyfeirio ato. Nid oedd yn rhan o'r AEIau, yr ymgyngoriadau, y cyngor i'r Cynghorwyr na phenderfyniad y Cyngor fod yr effeithiau ar y rhai â nodweddion gwarchodedig perthnasol wedi'u dileu.[84]Mae'n dilyn, felly, y gall asesiad cyfreithlon o'r DCSC ddod i'r casgliad y bydd effeithiau gweddilliol a negyddol yn deillio o gynnig hyd yn oed ar ôl lliniaru. Un o ddibenion y DCSC yw sicrhau bod natur a graddau effeithiau o'r fath, os oes rhai, yn hysbys a bod penderfynwyr yn rhoi sylw dyledus iddynt. Dyna a ddigwyddodd yn yr achos hwn ac, felly, hysbyswyd y Cabinet Arbennig am y Gwasanaeth Allgymorth Cymunedol ac i ba raddau yr oedd yn lliniaru'r effeithiau, gan gynnwys y datganiad gonest hwn:
“Ni ellir gwadu y bydd effaith ar ddefnyddwyr gweithredol y deg llyfrgell yr argymhellir eu cau. Mae'r adolygiad wedi ceisio dod o hyd i ffyrdd o liniaru'r effeithiau hyn, ond o fewn yr achos busnes dros arbedion, h.y. drwy newid gwasanaethau heb fod angen unrhyw adnoddau ychwanegol.”
[85]Mae achos yr Hawlydd mewn perthynas â grwpiau incwm isel ac amddifadedd, o reidrwydd, yn gorgyffwrdd rhwng y DCSC a'r ddyletswydd economaidd-gymdeithasol. Ym mhob cyswllt, tynnodd Mr Howells sylw at y ffaith bod Abertridwr yn ardal incwm isel a bod hynny'n berthnasol i'r cynnydd yng nghost teithio i lyfrgell o dan y cynnig. Dadleuodd nad oedd unrhyw asesiad o groestoriadedd rhwng tlodi, oedran ac anabledd.[86]Achos yr Hawlydd ynghylch y ddyletswydd economaidd-gymdeithasol yw bod y Cyngor wedi cydnabod y ddyletswydd economaidd-gymdeithasol ac wedi deall y byddai rhai pobl yn cael eu heffeithio gan yr angen i deithio ymhellach i gael mynediad at wasanaethau llyfrgell. Fodd bynnag, ni roddodd swyddogion unrhyw gyngor i'r Cabinet ynghylch sut i gydymffurfio â'r ddyletswydd, ac ni thynnwyd sylw at y canllawiau statudol.[87]Nid oes modd dadlau bod y Cyngor wedi methu â chyflawni ei ddyletswydd economaidd-gymdeithasol fel y mae'r Hawlydd yn dadlau, nac o gwbl.[88]Yn gyntaf, mae ffocws achos yr Hawlydd mewn perthynas â'r ddyletswydd economaidd-gymdeithasol yn gorgyffwrdd i raddau helaeth â'i hachos mewn perthynas â'r Ddyletswydd Llyfrgelloedd. Yn yr un modd, rwy'n canfod bod y Cyngor wedi cynnal dadansoddiad trylwyr a gwrthrychol o bellteroedd teithio ac amseroedd teithio, ac o ganlyniad i hynny roedd yn deall natur effaith ei gynigion. Mae'r Cyngor yn gwybod beth yw amgylchiadau economaidd-gymdeithasol ei ardal ac mae'n amlwg wedi deall sut y bydd ei newidiadau i wasanaethau llyfrgell yn effeithio ar wahanol rannau o'r boblogaeth.[89]Yn ail, nid yw cyflwyniadau'r Hawlydd gyfystyr ag arfarniad teg o amcanion y Cyngor nac o ganlyniadau tebygol ei gynigion. Aseswyd y byddai'r cynigion yn arwain at effeithiau cadarnhaol a negyddol. Mae cyflwyniadau'r Hawlydd yn canolbwyntio ar yr effeithiau negyddol ac yn rhoi fawr o sylw i'r manteision. Mae'n amlwg bod y Strategaeth yn cynnwys mesurau y bwriedir iddynt gynorthwyo'r rhai sydd naill ai mewn angen economaidd, megis ceiswyr gwaith, neu mewn angen cymdeithasol mewn nifer o ffyrdd, gan gynnwys oriau agor a chydleoli gwasanaethau. Mater i'r Cyngor oedd ystyried cydbwysedd y ffactorau hynny. Roedd gan y Cyngor hawl i ddod i'r casgliad ei bod yn well darparu mwy mewn llai o leoliadau. Dyna hanfod y model hwb. Fodd bynnag, nid oes modd dadlau bod hynny wedi'i wneud heb roi sylw i'r rhai sydd dan anfantais.[90]Gellir gweld cymaint â hynny drwy ystyried y Gwasanaeth Allgymorth Cymunedol ymhellach. Ei swyddogaeth benodol yw lliniaru'r effeithiau ar y rhai mwyaf agored i niwed a'r rhai sydd leiaf abl i ddiwallu eu hanghenion eu hunain. Er enghraifft, mae'n darparu ar gyfer stociau o lyfrau mewn lleoliadau allweddol ar draws y fwrdeistref sirol, ynghyd â'r gallu i gadw llyfr ar-lein a'i gael yn lleol. Mae'n darparu ar gyfer hyrwyddo e-lyfrau, cylchgronau a phapurau newydd electronig yn ehangach.[91]Yn drydydd, cyfeirir yn benodol at y ddyletswydd economaidd-gymdeithasol yn yr AEIau. Yn yr un modd, cyfeirir yn benodol at y canllawiau statudol. Caiff y ddyletswydd ei chrynhoi'n ddefnyddiol ac yn ddigonol, ynghyd â rhestr bwyntiau bwled o grwpiau agored i niwed.[92]Yn bedwerydd, nid wyf yn derbyn bod croestoriadedd wedi'i hepgor o ystyriaeth ac asesiad y Cyngor. Roedd y Cyngor yn amlwg yn gwybod am y canllawiau statudol, yn eu deall ac yn rhoi sylw iddynt. Roedd yr AEIau yn cynnwys asesiad penodol a llawn o “Anfantais Economaidd-gymdeithasol”. Eglurir hyn fel:
“Pa effaith gronnol y bydd y cynnig yn ei chael ar bobl neu grwpiau oherwydd eu nodwedd(ion) gwarchodedig neu eu bod yn agored i niwed, neu oherwydd eu bod eisoes dan anfantais”
[93]Yn fy marn i, mae hwn yn asesiad o'r ffyrdd y gall anfanteision neu nodweddion perthnasol gronni neu y gallant ryngweithio â'i gilydd.[94]Trof yn awr at y ddyletswydd o dan a.28 o Ddeddf 2004 ac at ddiogelu a hyrwyddo lles plant. Fel y dadleua Mr Hughes, rhaid ystyried y rhwymedigaeth yng nghyd-destun Erthygl 3 o Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn (CCUHP), fel yr eglurwyd gan yr Arglwydd Wilson yn R (DA) v Secretary of State for Work and Pensions [2019] UKSC 21, [2019] 1 WLR 3289 yn §68:
“Beth mae'r cysyniad o fuddiannau pennaf y plentyn yn erthygl 3.1 yn ei gwmpasu? Yn achos Mathieson [2015] 1 WLR 3250, paragraff 39, cymeradwyodd y Llys hwn awgrym a wnaeth yr Arglwydd Carnwath JSC ym mharagraff 105 o'r achos cyntaf ynghylch y cap ar fudd-daliadau, i'r perwyl bod canllawiau awdurdodol i'w cael ym mharagraff 6 o Sylw Cyffredinol Rhif 14 (2013) Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn. Yno, awgrymodd y Pwyllgor fod tri dimensiwn i'r cysyniad: (a) hawl sylweddol y plentyn i'w fuddiannau pennaf gael eu hasesu fel ystyriaeth sylfaenol pan fo gwahanol fuddiannau'n cael eu hystyried er mwyn dod i benderfyniad ar y mater dan sylw; (b) egwyddor ddeongliadol, nad yw'n berthnasol i'r apelau presennol; ac, yn bwysig; (c) rheol weithdrefnol sy'n golygu, pryd bynnag y mae penderfyniad i'w wneud a fydd yn effeithio ar grŵp penodol o blant, fod yn rhaid i'r broses o wneud y penderfyniad gynnwys gwerthusiad o effaith bosibl y penderfyniad arnynt.”
[95]Yma, roedd y Cyngor yn ymdrin â thrydydd dimensiwn y rhwymedigaeth o dan Erthygl 3 yn (c) yn y dyfyniad uchod. Dyna a ddigwyddodd yn yr achos hwn. Nododd yr AEIau y gallai plant gael eu heffeithio'n negyddol gan y penderfyniad arfaethedig, h.y. cynhaliwyd “gwerthusiad o effaith bosibl y penderfyniad arnynt”. Felly, yn fy marn i, cydymffurfiodd y Cyngor â'i rwymedigaethau o dan a.28 o Ddeddf 2004.[96]Rwyf felly wedi dod i'r casgliad bod y Cyngor wedi cynnal asesiadau cyfreithlon o'r effeithiau ar gyfle cyfartal ac mewn perthynas ag anfantais gymdeithasol ac economaidd, a'i fod wedi rhoi sylw dyledus i'r wybodaeth yr oedd ei hangen arno er mwyn gwneud penderfyniad cyfreithlon. Yn fy marn i, nid oes modd dadlau i'r gwrthwyneb ac rwy'n gwrthod caniatâd ar Seiliau 2, 3 a 4.

Y PEDWERYDD MATER – SAFONAU'R GYMRAEG

[97]Y PEDWERYDD MATER – SAFONAU'R GYMRAEG Yn unol ag a.25 Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, rhaid i'r Cyngor gydymffurfio â safon 88 a 90 fel y'u nodir yn Rhan 1 o Atodlen 2 i Reoliadau Safonau'r Gymraeg (Rhif 1) 2015. Dyma'r Safonau hynny: Safon 88 “Pan fyddwch yn llunio polisi newydd, yn adolygu neu'n diwygio polisi sy'n bodoli eisoes, rhaid ichi ystyried pa effeithiau, os o gwbl (boed yn gadarnhaol neu'n andwyol), y byddai'r penderfyniad polisi yn ei gael ar -(a) gyfleoedd i unigolion ddefnyddio'r Gymraeg, a(b) pheidio â thrin y Gymraeg yn llai ffafriol na'r Saesneg.” Safon 90 “Pan fyddwch yn llunio polisi newydd, yn adolygu neu'n diwygio polisi sy'n bodoli eisoes, rhaid ichi ystyried sut y gellid llunio'r polisi (neu sut y gellid newid polisi sy'n bodoli eisoes) fel na fyddai'r penderfyniad polisi yn cael effeithiau andwyol, neu fel y byddai'n cael llai o effeithiau andwyol, ar – (a) gyfleoedd i ddefnyddio'r Gymraeg, a (b) pheidio â thrin y Gymraeg yn llai ffafriol na'r Saesneg.” Safon 88

Safon 90

[98]Mae'r AEI ar gyfer Abertridwr yn ymdrin â'r effeithiau cadarnhaol a negyddol ar gyfleoedd i ddefnyddio'r Gymraeg a sicrhau nad yw'r Gymraeg yn cael ei thrin yn llai ffafriol na'r Saesneg. O ran yr effeithiau negyddol, dywedodd fel a ganlyn:
“Bydd mynediad at lyfrau Cymraeg ac adnoddau addysgol yn anos i'r rhai sy'n byw mewn ardaloedd mwy gwledig/difreintiedig. Mae'n bosibl y bydd y model Hwb yn ei gwneud yn ofynnol i breswylwyr deithio ymhellach i gael mynediad at Lyfrgell Hwb, a allai ei gwneud yn anodd i blant gael mynediad at yr adnoddau hyn, a bydd mwy o ddibyniaeth ar rieni o ran cludiant. Mae'n bosibl hefyd y bydd mynediad at grwpiau cymorth Cymraeg yn anos.”
Mae'n bosibl hefyd y bydd mynediad at grwpiau cymorth Cymraeg yn anos.”[99]Gwnaeth Mr Harrison gyflwyniadau ar y mater hwn ar ran yr Hawlydd gan gyfeirio at adroddiad cam cyntaf yr ymgynghoriad. Yn benodol, nododd yr adroddiad hwnnw:
“O ran y Gymraeg, roedd 85% o'r ymatebwyr o'r farn na fydd y cynnig yn effeithio'n llai ffafriol ar y Gymraeg; fodd bynnag, gallai fod effaith fwy negyddol drwy leihau mynediad at lyfrau a gwasanaethau Cymraeg os na chaiff hyn ei ystyried wrth gynllunio darpariaeth llyfrgelloedd yn y dyfodol.”
[100]Nodaf fod yr un testun yn ymddangos yn adroddiad ail gam yr ymgynghoriad.[101]Dadleuodd nad oedd yr AEIau wedi'u diweddaru ar ôl yr ymgynghoriad. Roedd yr asesiadau o'r Gymraeg felly'n anghyflawn ac ni chydymffurfiwyd â Safon 90.[102]Tynnodd Mr Hughes sylw at ochr gadarnhaol yr asesiad. Mae gan lyfrgelloedd hwb fwy o staff na'r llyfrgelloedd un aelod o staff yr ystyriwyd eu cau, felly mae'n fwy tebygol y bydd gwasanaeth dwyieithog ar gael yn yr hybiau. Mae gan y llyfrgelloedd hwb (ac eithrio Trecelyn) hefyd wasanaeth derbynfa Cymraeg ar gael. Byddai'r ystod o lyfrau Cymraeg sydd ar gael yn y llyfrgelloedd hwb yn fwy na'r hyn sydd wedi bod ar gael yn hanesyddol yn y llyfrgelloedd llai sydd i'w cau. Yr effaith negyddol a nodwyd oedd y gallai'r rhai sy'n byw mewn cymunedau mwy gwledig ei chael yn anos cael mynediad at lyfrau Cymraeg. Y mesurau lliniaru a oedd wedi'u hanelu at fynd i'r afael â'r effaith bosibl honno oedd parhau â'r gwasanaeth LibraryLink, lle gellir dosbarthu llyfrau i gartrefi defnyddwyr gwasanaeth cymwys, a'r Gwasanaeth Allgymorth Cymunedol newydd.[103]Mae'r penderfyniad yn yr achos hwn yn enghraifft o gorff a etholwyd yn ddemocrataidd yn gwneud penderfyniad ynghylch y budd cyffredinol yn ei ardal. Ni wneir y penderfyniad mewn caethiwed cyfreithiol. Yn hytrach, mae sawl agwedd ar broses a chynnwys i'r broses o wneud penderfyniad o'r fath. Caiff y rhain eu crynhoi a'u cofnodi mewn dogfennau sy'n llywio'r penderfyniad. Rhaid i'r safon y mae'r Llys yn ei chymhwyso wrth adolygu'r dogfennau hynny sicrhau cyfreithlondeb y penderfyniad, ond ni ddylai fod yn safon sy'n amharu ar eu swyddogaeth o lywio'r penderfynwr drwy beri iddynt fynd mor hir a manwl fel nad yw:(1) y materion sy'n penderfynu'r achos yn cael eu deall;(2) y ffactorau allweddol yn cael eu nodi; a(3) y ffactorau hynny'n cael eu pwyso a'u mesur gan y rhai sy'n atebol yn ddemocrataidd: R (Alconbury Developments Ltd) v Secretary of State for the Environment, Transport and the Regions [2003] 2 AC 295 yn [69]; R (Morge) v Hampshire County Council [2011] 1 W.L.R. 268 yn [36], yn ôl y Farwnes Hale; R (Hurley & Moore) v Secretary of State for Business, Innovation and Skills [2012] EWHC 201 (Admin) yn [77-78], yn ôl Elias LJ.[104]Nid oes modd dadlau'r sail hon. Yn gyntaf, ei chynsail yw'r effeithiau negyddol a nodwyd, ond heb roi sylw i'r effeithiau cadarnhaol. Nid yw'n bosibl dod i gasgliad ynghylch effeithiau cynnig o'r fath heb ystyried yr effeithiau gyda'i gilydd ac yn eu cyfanrwydd.[105]Yn ail, yn yr achos hwn, mae'r asesiad hwnnw'n un gwerthusol. Roedd yn rhaid i'r Cyngor ystyried a oedd gwell darpariaeth mewn llai o leoedd yn bodloni Safon 90. Roedd gan y Cyngor yr holl wybodaeth yr oedd ei hangen arno i wneud y gwerthusiad hwnnw ac ni wnaeth unrhyw wall cyfreithiol wrth wneud hynny.

CASGLIAD

[106]CASGLIAD Un o themâu achos yr Hawlydd yw effaith teithio ychwanegol. Mae'n thema sydd wedi codi mewn perthynas â gwahanol ddyletswyddau cyfreithiol ac â phob un o'r materion. Yn yr achos hwn, ceir safon wrthrychol o ran derbynioldeb y ddarpariaeth a'r pellter a'r amser teithio. Bodlonir y Safon Llyfrgelloedd honno. Mae'r Cyngor wedi rhoi sylw trylwyr i effeithiau'r newidiadau a gynigir yn y Strategaeth, sy'n cynnwys anfanteision a manteision newydd. Roedd penderfyniad y Cyngor i roi'r Strategaeth ar waith yn gyfreithlon.[107]Felly, gwrthodaf ganiatâd a gwrthodaf yr hawliad.[108]Cefais gymorth gan y modd gofalus y paratowyd ac y cyflwynwyd yr achos hwn. Rwy'n ddiolchgar i'r tri chwnsler am eu cyfraniadau, eu medrusrwydd a'u dadleuon cryno.